جواهرنامه

● جواهرنامه = جوهرنامه = احوال جواهر = گوهر نامه سلطانی / طبیعیات / فارسی javāher-nāme = jowhar-nāme = ahvāl-e javāher = gowhar-nāme-ye soltānī دشتکی شیرازی، میر صدرالدین محمد، 828 - 903 قمری daštakī-ye šīrāzī, mīr sadr-od-dīn mohammad (1425 - 1498) اهدا به: سلطان ابو النصر حسن بهادرخان (861-822ق) و پسرش خلیل بهادرخان (882-883ق) تاریخ تألیف: چاشتگاه پنج‌شنبه 22 جمادی الثانی 886ق اختلاف بسیاری در نسبت این کتاب وجود دارد که آیا مراد صدرالدین محمد ثانی پسر غیاث الدین منصور است یا صدرالدین محمد کبیر پدر غیاث الدین؛ باتوجه به سال تألیف و افرادی که به آنها اهداء شده و اینکه غیاث الدین منصور در ضمن تألیفات پدرش از جواهرنامه فارسی او یاد کرده، به نظر می‌رسد نسبت آن به صدرالدین محمد کبیر بیش از نوه او صدرالدین محمد ثانی است و ما به همین جهت آن را اولی دانسته و همه نسخه‌ها را به او منسوب نموده‌ایم. در یک «مقدمه» و دو «مقاله» و یک «خاتمه»: مقدمه در مواد اجسام معدنی و کیفیت تکون ایشان؛ مقاله 1. جواهر، شامل بیست «باب»: 1) در، 2) یاقوت، 3) زمرد، 4) زبرجد، 5) الماس، 6) عین الهر، 7) لعل، 8) فیروزه، 9) پادزهر و سایر احجار حیوانی، 10) عقیق، 11) اشباه یاقوت، 12) جزع، 13) مغناطیس، 14) سنباده، 15) دهنه، 16) لاجورد، 17) مرجان، 18) یشم، 19) بلور، 20) جمست؛ مقاله 2. فلزات، دارای هفت «باب»: 1) طلا، 2) نقره، 3) مس، 4) قلع، 5) سرب، 6) آهن، 7) خارصینی؛ خاتمه در مرکبات از فلزات و نسبت ایشان با یکدیگر. آغاز: ستایش بی اندازه و قیاس صانعی را که جوهری صنعش بازار کاینات را به جواهر ثوابت و سیارات آراسته ... اقل الخليفه ... محمد بن منصور مأمور شد به آن که رساله را در احوال جواهر ترتیب نماید ... فصل اول در معدن ... السلطان بن السلطان ابونصر حسن خان بهادر خان خلدالله ... انجام: چهل مثقال ونیم وسه تسو، و از قلعی سی وهفت مثقال ونیم باشد. چاپ: با عنوان «گوهرنامه»، در مجموعه فرهنگ ایران زمین، تهران، 1335ش، 185/4 - 293 [بلوشه ش 806، 805، 2376، 2377؛ ریو ص 464؛ الذریعه: 283/5 که مؤلف را سید ابونصر صدرالدین محمد بن الامیر غیاث الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی دانسته؛ نسخه‌های منزوی 410/1-411؛ بنیاد فارس شناسی ص 89؛ فهرستواره منزوی 3817/5؛ دنا 1113/3 (51 نسخه)؛ فنخا 285/2]