جوامع العلوم

● جوامع العلوم / ادبیات / عربی jawāmi‘-ul ‘ulūm فریغون، شعیا، ق4 قمری fereyqūn, ša‘īyā (- 10c) اهدا به: امیر ابوعلی احمد بن محمد بن مظفر دایرة المعارف مختصری است شبیه به مفاتیح العلوم خوارزمی که در آن تقسیمات مباحث علوم و صنایع مختلف در قالب شجره ها و اشکال هندسی ترسیم شده است. این کتاب در نیمه اول قرن چهارم هجری در دو «مقاله» تألیف شده است و در آن از کتاب العین خلیل بن احمد نقل شده است. مؤلف در این اثر از برخی کلمات عربی رایج استفاده کرده است؛ مثلاً به جای فعل ماضی می‌گوید: «عابر» و به جای فعل مضارع: «غابر» و به جای اسم فاعل و صفت مشبهه «مقیم». کتاب دارای دو «مقاله» است و در هر مقاله مشجرات و جداول هندسی متعددی ترسیم شده است: مقاله 1. فی اللغة و الکتابة و آداب و الحساب و الهندسة؛ مقاله 2. فی العلوم الحکمیة و الفلسفیة و الکیمیائیة و علم الفراسة و السحر و تعبیر الرؤیا و أحکام النجوم. نام مؤلف در صفحه عنوان نسخه اسکوریال به صورت واضح «شعیا بن فریغون، تلمیذ أبی زید احمد بن زید البلخی» ثبت شده است، ولی در نسخه‌های ترکیه به نحوی درج شده که به صورت‌های مختلف خوانده می‌شود، مانند «منعبی، متغبی و مبتغی» لذا سزگین نام مؤلف را «متغبی / مبتغی» آورده است. عبارت نسخه اسکوریال ترجیح دارد، به دلیل اینکه اقدم و اصح نسخ موجود از کتاب است و با نسخه اصل مقابله شده است. در انجامه نسخه اسکوریال نیز نام مؤلف بدین صورت آمده است: «و ألفه للأمیر أبی علی أحمد بن محمد بن المظفر، شعیی بن فریغون، تلمیذ أبی زید أحمد بن زید البلخی». مینورسکی گفتاری درباره جوامع العلوم دارد که در یادنامه او چاپ شده و در حدود العالم با ترجمه حواشی او از میرحسین شاه، چاپ 1342 کابل به فارسی در آمده است. وی در تعلیقاتش بر حدود العالم ادله‌ای بر اتحاد ابن فریغون (مؤلف جامع العلوم) با مؤلف ناشناخته حدود العالم ارائه کرده است و تحقیقاتی درباره آل فریغون نموده است. مرحوم سید حسین خدیو جم، این رساله را از روی نسخه موجود تصحیح کرده و جزوه‌ای در 24 صفحه راجع به آن نوشته به نام «دراسات حول جوامع العلوم» که در سال 1350ش در تهران به چاپ رسیده است. در این مقاله درباره جوامع العلوم و شعیا بن فریغون و امیر ابی علی احمد بن محمد بن مظفر و استاد مؤلف (ابی زید بلخی) و نسخه‌های موجود از کتاب و مباحث مندرج در آن، اطلاعات ارزنده‌ای ارائه شده است که در این معرفی از آن بسیار استفاده شد. مرحوم مجتبی مینوی نیز مقاله‌ای درباره جوامع العلوم نوشته که در نامه مینوی (ص148-162) به چاپ رسیده است. جوامع العلوم، به نام امیر ابی علی احمد بن محمد بن مظفر تألیف شده که از امراء خاندان آل محتاج چغانی بوده که در چغانیان ماوراء النهر حکومت داشته‌اند. محمد خان قزوینی در چهار مقاله به تفصیل درباره آنان سخن گفته است. امیر ابی علی در 327 ق به حکومت رسید و در 344ق در وبای ری جان باخت. مؤلف، شاگرد ابوزید احمد بن زید بلخی بوده است، چنانکه در صفحه عنوان و انجامه نسخه اسکوریال بدین معنا تصریح شده است. در نسخه‌های ترکیه نیز، نام وی احمد بن زید درج شده است. شخصیتی که در قرن چهارم هجری می‌زیسته و «کتب الأجوبة» را برای ابن علی احمد بن محمد بن مظفر نگاشته، ابوزید احمد بن سهل بلخی است. چنانکه ابن ندیم در الفهرست از او نام برده و یاقوت شمار تألیفات وی را حدود 70 کتاب دانسته است و ابوحیان در کتاب النظائر، احمد بن سهل را جاحظ خراسان خوانده است. (حافظیان ابوالفضل) آغاز: بسمله. المقالة الاولى من کتاب جوامع العلوم، اللغة العربیة تنقسم الى لفظ و ما یصححها: النحو و الصرف. الاسماء و الصفات و هی مرکبة من حروف معجمة و مبنیة من أربعة أمثلة: ثنائی، ثلاثی، و رباعی و خماسی. الکلام مرکب من اسماء و افعال و ادوات ... انجام: خداع العقول و الحواس ... تم الکتاب بحمد الله و منه و الحمد لله رب العالمین و صلى الله علی سیدنا محمد النبی و آله و سلم تسلیماً و حسبنا الله و نعم الوکیل. [دنا 1059/3]