جوامع الحکایات

● جوامع الحکایات = من جوامع الحکایات = جامع الحکایات و لامع الروايات / داستان / فارسی javāme‘-ol hekāyāt = men javāme‘-ol hekāyāt = jāme‘-ol hekāyāt va lāme‘-or revāyāt عوفی، محمد بن محمد، ق7 قمری ‘awfī, mohammad ebn-e mohammad (- 13c) اهدا به: سلطان شمس الدین ایلتتمش تاریخ تألیف: 625ق یکی از بزرگترین و مهمترین متن‌های ادبی زبان فارسی می‌باشد. این کتاب تاریخی است که به صورت داستان‌ها درآمده و در هر قسمت پدیده‌های تاریخی مربوط به آن را با عنوان حکایت‌های گوناگون یاد کرده است. این روش تاریخ‌نویسی که در نگارش آن به یادآوری خشک وقایع تاریخی بسنده نکرده، بلکه آنها را در میان داستان‌های شیرین و با الفاظ دلپسند گنجانیده، در زمان‌های پیش برای استفاده دربارها و سرگرمی پادشاهان مرسوم بوده است و مانند آن تاریخ نگارستان و نوادر الحکایات است که نخستین را قاضی احمد غفاری و دومین را عبدالنبی قزوینی تهیه کرده‌اند. در نگارش این کتاب‌ها زیبایی متن بیش از خود مطلب مورد توجه بوده و از این روی این گونه کتاب‌ها و به‌ویژه برخی از آنها مانند «جوامع الحکایات» در متون ادبی به شمار می‌رود، و جنبه تاریخی آن تحت الشعاع زیبایی ادبی می‌باشد. ولیکن در عین حال نباید چنین مجموعه داستان‌ها را با گردآوری داستان‌های گوناگون یک ملت که امروز مورد توجه قرار گرفته است در یک رده قرار داد، چه گردآوری داستان‌های موجود غیر از نگاشتن تاریخ در قالب داستان‌های ساختگی می‌باشد. مؤلف آن از فضلای اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری بوده در فتنه مغول از خراسان به بلاد سند شتافته و به ملازمت ناصر الدین قباجه پیوسته و کتاب «لباب الالباب» را به نام عین الملک فخرالدین حسین اشعری وزیر او تصنیف کرده است. در 625 سلطان شمس الدین ایلتتمش با ناصر الدین قباجه وارد جنگ شد. ناصر الدین در قلعه بکر مغلوب گشت، عوفی از جمله محصورین قلعه مزبور و از جانب ناصر الدین به تألیف جوامع الحکایات مأمور بود. پس از فتح بکر کتاب را به اسم نظام الملک محمد بن ابی سعید جنیدی وزیر سلطان ایلتتمش موشح ساخت چنانکه خود می‌گوید: «و در این حال مؤلف این مجموع در آن حصار محصور بود و رهین محن نامحصور و از قبل ملک ناصر الدین به تألیف این حکایات و ترتیب این روایات مأمور مهندس فکرت بناء این را تمهیدی داده بود اما شرفات آن تشییدی نیافته که ناگاه کنگره قصر حیوة ناصری به زلزال زوال گرفتار شد و این مجموع نامرتب و این ابواب نامهذب بماند». جوامع الحکایات از کتب سودمند و معتبر زبان فارسی و گنجینه فواید اخلاقی و ادبی و تاریخی است. عوفی در این کتاب از تاریخ ابوالفضل بیهقی حکایات و سوانح متعدد نقل کرده و از قراری که دکتر محمد نظام الدین نشان می‌دهد قسمت مهم از اخبار مجلدات دیگر تاریخ بیهقی در جوامع الحکایات موجود است. از این کتاب نسخه‌های مختلف در دست است و چنان می‌نماید که عوفی خود نخست این کتاب را مختصرتر پرداخته و سپس نسخه‌های دیگری که انتشار داده در تکمیل آن کوشیده است یا اینکه دیگران پس از وی چندین نسخه مختلف از آن اختصار کرده‌اند و در هر صورت نسخه‌های کامل آن بسیار نایاب است و بیشتر نسخه‌هایی که از حیث اختصار متوسط است رواج دارد. محمد نظام الدین دانشمند هندی مقدمه بسیار جامعی درباره این کتاب به زبان انگلیسی به نام «مقدمه بر جوامع الحکایات و لوامع الروايات از سدید الدین محمد العوفی» نوشته است که در سلسله انتشارات اوقاف گیب چاپ شده. چلبی می‌گوید: احمد بن محمد معروف به ابن عربشاه (-854ق) به دستور سلطان مراد عثمانی جوامع را از فارسی به ترکی گردانید. بار دوم نجاتی شاعر ترک (-914ق) برای شاهزاده محمد خان و بار سوم ملا صالح بن جلال (-973) به دستور بایزید عثمانی همین کار را انجام دادند و محمد بن اسعد شوشتری نیز آن را کوتاه کرده است. این کتاب مشتمل بر چهار «قسم» و هر قسم حاوی بیست و پنج «باب» است که مجموع موضوعات آن یک صد باب می‌شود: قسمت یکم: یادی از خدا، پیغمبران، اولیاء، پادشاهان و تاریخ هر یک و اطرافیان ایشان: 1) توحید، 2) نبوت و اعجاز، 3) اولیا و کرامتهای ایشان، 4) پادشاهان ایران، [قسمت (1) از آغاز تا سکندر، قسمت (2) تا پایان اشکانیان، قسمت (3) تا پایان ساسانیان، قسمت (4) ملوک ترک و روم]، 5) خلفای اسلام، 6) پادشاهان دادگر، 7) مآثر و جهانداری پادشاهان، 8) سخنان پادشاهان، 9) سیاست ایشان، 10) توقیع پادشاهان و نوشته‌های ایشان، 11) زیرکی زیرکان، 12) رایهای صواب و فکرهای درست، 13) مکرها که در باب ملک‌گیری شده است، 14) تدبیر و کاردانی، 15) وعظ و پندهای زاهدان پادشاهان، 16) پاسخهای بجا و بهنگام، 17) داوران و دانشمندان (قضاة و علماء)، 18) دبیران، 19) ندیمان، 20) پزشکان، 21) معبران و خوابنمایان، 22) ستاره شناسان، 23) شاعران، 24) مغنیان و هنرمندان، 25) زیرکان تیزهوش؛ قسمت دوم: خوی‌های نکو و دارندگان و داستان‌های ایشان: 1) شرم و سود آن، 2) فروتنی و سود آن، 3) بخشایش، و سود آن، 4) بردباری، 5) جوانمردی و بلندی همت، 6) ادب، 7) رأفت و شفقت، 8) توکل، 9) سخاوت، 10) مهربانی و لطف و کرم، 11) مهمان نوازی، 12) شجاعت، 13) شکیبایی، 14) شکر و سپاس، 15) حزم و اندیشه، 16) پرهیزکاری، 17) کوشش، 18) گفتار و خموشی، 19) وفا بعهد، 20) میانجی‌گری و اصلاح، 21) رازداری، 22) امانت‌داری، 23) نیک‌خویی، 24) پایداری و اندیشه، 25) مشورت و صواب دید؛ قسمت سوم: خوی‌های گوناگون ناپسند مردم و داستان‌های هر یک: 1) خوی‌های گوناگون مردم، 2) کینه‌ورزان، 3) آز و حرص‌مندان، 4) طمع‌ورزان، 5) دزدان، 6) گدایان، 7) دروغ‌گویان، 8) کسانی که دعوی پیغمبری کرده‌اند، 9) بخیلان، 10) پیمان‌شکنان، 11) نادانان و احمقان، 12) ستمکاران، 13) درشت‌خویان، 14) خسیسان پست‌همتان، 15) اسراف‌کاران، 16) خیانتکاران، 17) ناحفاظی و بی‌ناموسی، 18) کفران‌کنندگان نعمت‌ها، 19) سخن‌چینان، 20) شتابزدگان در کارها، 21) بد اعتقادان و ناحفاظان، 22) زنان زیرک، 23) زنان پارسا و نیکوکار، 24) زنان ناپارسا، 25) زنان حیله‌گر و مکار؛ قسمت چهارم: شگفتی‌های جهان و طبیعت: 1) سود خدمتگذاری شاهان، 2) نتیجه (زیان) خدمتگذاری شاهان، 3) بیم و امید، 4) کسانی که با نیایش (دعا) از بلا رستند، 5) نیایش و دعاهای گوناگون، 6) فال‌ها و فالگیران بنام، 7) گرفتاران در گرداب محنت که رهایی یافتند، 8) کسانی که از دست دزدان رستند، 9) کسانی که از چنگ درنده رستند، 10) عاشقان که به وصال نرسیدند، 11) عاشقان که به وصال رسیدند، 12) کسانی که به هلاکت نزدیک شده و رهایی یافتند، 13) قضا و قدر، مخالفت و موافقت با آن، 14) شگفتی‌های آفرینش، 15) عمر حیوان‌های گوناگون، 16) جغرافیا (ممالک و مسالک)، 17) روم و حبشه، 18) ساختمان‌های شگفت‌انگیز شهرها، 19) طلسم‌های شگفت‌انگیز، 20) شگفتی‌های دگر، 21) جانوران وحشی، 22) درندگان وحشی، 23) شگفتی‌های جانوران، 24) شگفتی‌های پرندگان، 25) مزاح‌ها و شوخی‌های گوناگون. آغاز: حمد و ثنا مبدعی را که از بدایت صباح وجود تا نهایت رواح عدم هر چه هست در حد پادشاهی اوست و شکر و سپاس مر موحدی را که از پیشگاه عقل تا پایگاه طبع هر که هست در تحت او امر و نواهی اوست ... ترتیب این کتاب بر صد باب و چهار قسم نهاده اند و مختم ابواب را بمدح سلطان جهان موشح گردانیده شد ... و این مجموع را جوامع الحکایات و لوامع الروايات نام نهاده شد ... قسم اول از کتاب جوامع الحکایات و لوامع الروايات در معرفت آفریدگار تعالی و معجزات و کرامات انبیاء و اولیاء و تواریخ و مؤثر ملوک و خلفا و مشتمل بر بیست و پنج باب است. چاپ: تهران، دانشگاه تهران، به اهتمام محمد معین 1335-1340 ش، 2ج؛ تهران بنیاد فرهنگ ایران، امیر بانو کریمی؛ تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، مظاهر مصفا، 1370 ش (هر یک از آن چاپ‌ها بخشی از کتاب است). [نسخه‌های منزوی 3669/5-3672، مقدمه دکتر معین بر جلد اول؛ رجوع نمائید به ترجمه عوفی در مقدمه لباب الالباب نگارش آقای میرزا محمد خان قزوینی و به کتاب تتبعات و تحقیقات راجعه به جوامع الحکایات تألیف دکتر محمد نظام الدین معلم دار الفنون حیدرآباد دکن از مطبوعات اوقاف گیب چاپ لندن (1929) و جلد دوم فهرست کتب فارسی موزه بریتانی صفحه 749 و 750 و شماره 391 ذیل فهرست مزبور؛ فهرستواره منزوی 308/1؛ دنا 1056/3 (59 نسخه)] شرح و حواشی: 1- جامع الحکایات = الفرج بعد الشدة؛ تنوخی، محسن بن علی (327-384) 2- جامع الحکایات = ترجمه الفرج بعد الشدة = فرج بعد از شدت؛ دهستانی مؤیدی، حسین بن اسعد (-8) 3- جامع الحکایات (منتخب) 4- الفرج بعد الشدة (ترجمه)