جوامع الحساب بالتخت و التراب

● جوامع الحساب بالتخت و التراب = جامع الحساب / ریاضیات / عربی jawāmi‘-ul ḥisāb bi-t-taxt wa-t turāb = jāmī‘-ul ḥisāb نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری naṣīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) تاریخ تألیف: 20 رجب 663ق این کتاب جامع الحساب فی التخت و التراب نیز خوانده شده است و صلاح الدین صفدی نیز در ردیف آثار خواجه نصیر آورده است. کتابی است در علم حساب و کیفیت اعمال حسابی بوسیله ارقام چندی که آن را ارقام هندسیه و به اصطلاح امروزه ارقام هندیه گویند. این علم از اقسام علم عدد است و آن را علم تخت و میل و یا تخت و تراب نیز خوانند. صاحب مفتاح السعادة می‌گوید: «علم حساب را فروعی است که از جمله تخت و میل است. و آن علمی است که اعمال حسابی را با نقش چند رقم که بر آحاد دلالت دارد می‌توان انجام داد و آن را ارقام هندیه گویند» (مفتاح السعادة طاشکبری زاده ج1 ص 663). حاجی خلیفه می‌گوید: «علم حساب تخت و میل، علم به اشکال و صوری است که دلالت بر اعداد نماید. چه هر طایفه‌ای را ارقامی است که دلالت بر احاد می‌کند، مثل ارقام هندیه و رومیه و افذنجیه و مغربیه و نجومیه و غیره و آن را تخت و تراب نیز خوانند» (کشف الظنون ج1 ص 407). علم عدد بر دو نوع است: اول نظری که آن را به یونانی «ارثماطیقی» خوانند و آن علمی است که بحث از عوارض ذاتیه عدد می‌کند و موضوع آن عدد است؛ دوم عملی است و آن علمی است که به وسیله آن مجهولات عددی را از معلومات عددی می‌توان استخراج کرد. علم حساب علمی نیز بر دو قسم است: هوایی که استخراج مجهولات عددیه بدون استفاده از جوارح انجام شود. غیرهوایی که استخراج آن محتاج به استعمال جوارح باشد، مانند بیشتر قواعد حسابی و آن را «حساب تخت و تراب» خوانند (دستور العلماء چاپ حیدرآباد ج2، ص 35). در کشف الظنون نام کتاب بدون نام مؤلف آمده و معلوم نیست که چون مؤلف را نشناخته و یا در نسبت آن به خواجه طوسی تردید داشته است (کشف الظنون ج1 ص 663)؛ سارتن کتاب را از تألیفات خواجه دانسته و می‌گوید: «که این کتاب هم به فارسی و هم به عربی یافت می‌شود». این کتاب قبل از تألیف خلاصة الحساب شیخ بهائی بین طلاب معروف و مشهور بوده است. کتاب مشتمل بر سه «باب» و چند «فصل» است: باب 1. حساب الصحاح من الاعداد، شامل دوازده «فصل»: 1) صور الاعداد و مراتبها، 2) التضعیف، 3) التنصیف، 4) الجمع، 5) التفریق، 6) الضرب، 7) القسمة، 8) الجذر و الاموال و الکعاب و ما یلیها من المنازل، 9) استخراج اضلاع سائر المضلعات، ... 12) الموازین؛ باب 2. حساب الکسور علی طریقة المحاسبین، شامل چهارده «فصل»: 1) ابتداء القول فی الکسور، 2) معرفة الاشتراک و التباین فی الاعداد، 3) مقدمات یحتاج الیها فی اعمال الکسور، 4) افراد الکسر المنکسر، 5) افراد الکسر المضاف، 6) التضعیف، 7) التنصیف، 8) الجمع، 9) التفریق، 10) الضرب، 11) القسمة، 12) الجذر، 13) الکعب و ما بعده من المنازل، 14) استخراج المنازل الصم بتقریب؛ باب 3. حساب الکسور علی طریق المنجمین، دارای دو «مسلک»: مسلک اول استعمال حساب الهند، شامل ده «فصل»: 1) تعریف الكسور و كيفية وضعها، 2) التضعیف، 3) التنصیف، 4) الجمع، 5) التفریق، 6) الضرب، 7) القسمة، 8) الجذر، 9) الكعب ...؛ مسلک دوم استعمال حساب الجمل. این کتاب مورد توجه خاص دانشمندان شوروی قرار گرفته و مقالاتی در باره آن نوشته و تاریخ تألیف آن را 1265م برابر با سال 663 هجری دانسته‌اند. بخش یازدهم از فصل اول کتاب که مربوط به ریشه اعداد صحاح است، فوق العاده مورد توجه واقع شده و توسط آقای س. آ. احمد اف و ب. رزن فل د به روسی ترجمه شده و با شرحی که به افزوده شده به چاپ رسیده است. (دانش پژوه، مدرس رضوی) آغاز: الحمدلله ولی الرشاد و ملهم السداد الذى أبدع الاحاد و الف منها ما لا نهاية له من الاعداد ... و بعد فهذا مختصر فی ذکر الاعمال التي يحتاج اليه الحساب ... الباب الاول فی حساب الصحاح من الاعداد يشتمل على اثنی عشر فصلا ... انجام: قدر على استخراج اضلاع سائر المضلعات التي بعد المكعبات بحساب الجمل و لا نطول الكلام بايراد أمثلتها و لنختم الكلام ههنا و الله الموفق للصواب و اليه المرجع و المآب. چاپ: بیروت، الجامعة الاميركية، محقق: احمد سلیم سعیدان، چاپ اول، 1386ق؛ در مجله الابحاث جلد 20، ص 91-164 و 213-292، 1386ق. [ایضاح المكنون 352/1؛ الذریعة 48/5؛ مرآة الكتب 46/5؛ الوافي بالوفيات 181/1؛ فهرستواره منزوی 2636/4؛ دنا 1055/3 (11 نسخه)]