جوامع احکام النجوم

● جوامع احکام النجوم = جامع احکام النجوم / هیئت / فارسی javāme‘-e ahkām-on nojūm بیهقی، علی بن زید، 499 - 565 قمری beyhaqī, ‘alī ebn-e zeyd (1106 - 1170) تاریخ تألیف: میان سال‌های 556- 565ق مؤلف این دفتر را در ده «فصل» و به گفته خود او در مشارب التجارب در سه مجلد بپرداخت. در دیباچه می‌گوید: دوستانم به من گفته‌اند اگر چه ستاره‌شناس و کاهن در دین یکسانند و این علم در شفا و نجات به دلیل‌هایی تباه و در رساله فارابی در این باره سست نموده شد و تو هم در ذخائر الحکم و عرایس النفایس فی اصناف العلوم در تباه ساختن آن سخن‌ها آورده‌ای باز اگر از این علم آنچه بیشتر بشود بدان گرایید در یک دفتری فراهم آید برای خواهنده آن بهتر خواهد بود. من به آنان گفتم با این سخنان که آورده‌اید دیگر چنین درخواستی نکنید چه سستی اندیشه احکامیان آشکار گشت و از چون منی که در نکوهش اختربینی و احکام نجوم دفترها بپرداختم چنین نگارشی ناروا خواهد بود. آنان گفته‌اند که ما ناگزیر به دربار شاهان می‌رویم و شاید از ما چیزی درباره این هنر بپرسند و ما ناچار خواهیم شد که به دفترها بنگریم و چنین فرصتی ما را دست نخواهد داد. پس برای اینکه زیانی را از ما دور بداری چنین دفتری بنگار. من از آنان پذیرفتم و به پارسی هم نوشتم تا در نزد شاهان به ترجمانی نیازمند نشوند و این را «جوامع احکام النجوم» نامیدم چه آن را از سخنان پیشینیان و پسینیان فراهم آوردم و هر چه در آنها بود در اینجا گرد کردم و بیشتر از نگارش‌های زرادشت، ماشاء الله ابومعشر، احمد عبدالجلیل، ابن الخصیب، غلام زحل، تئوفیل رومی، حنه هندی گرفته‌ام. هر چه از پیش‌بینی‌ها که در اینجا می‌بینید بگویید که شاید بشود نه اینکه بی‌گمان خواهد شد. این دفتر تنها در اختربینی است و بیهقی دیگر مبحث‌های ستاره‌شناسی را به خلاصة الزيجات و امثلة الاعمال النجوميه خود بازگشت می‌دهد. بیهقی در آغاز نگارش‌های خود را چنین فهرست می‌دهد: و شاح دمية القصر و لقاح روضة العصر در یک مجلد که در ادب است و از شاعران روزگار خود گزین نمود و ذیل دمية القصر خواجه علی بن الحسن باخرزی می‌باشد، درر السخاب و حدايق الوسائل الى طريق الرسائل که هر دو یک مجلد و در نامه‌ها است، کتاب العرض و الرسائل الخفيه یک مجلد دیگر، قوام علوم الطب؛ اطعمة المرضى، الوقيعة فی منکر الشريعة، ذخائر الحکم، منهاج الدرجات فی شرح کتاب النجاة شش مجلد، تنبيه العلماء على تمويه المتشبهين بالحکماء، کنز الحجج در اصول، عرايس النفايس فی اصناف العلوم، مجامع الامثال چهار مجلد، شرح مقامات حریری، ازهير الرياض المريعة و شرح الالفاظ المستعملة فی المحاورة و الشريعة، امثلة الاعمال النجوميه، قرائن آیات القرآن، ازهار اشجار الاشعار، ربيع العارف، اداب السفر، معرفة الکرة و ذات الحلق و الاصطرلاب، بساتين الانس و دساتين الحدس فی براهين النفس، المشتهر فی نقض کتاب المعتبر، التحرير فی التذکیر، مشارب التجارب فی التواريخ دو مجلد، شرح کتاب نهج البلاغة، تتمه صوان الحکمة، درة الوشاح، رسائل، مختصرات. از اینجا برمی‌آید که جوامع احکام النجوم پس از آغاز کردن معارج نهج البلاغه (552) و تتمه صوان الحکمه (میان 553-565) به نگارش درآمده است. (دانش پژوه) عناوین آن چنین است: فصل 1. در دانستن اصل موالید؛ فصل 2. مسقط نقطه و احکام ماههای آن؛ 3. دلایل تمامی یا نقص مولود؛ 4. احکام هیلاج و قانون عمر؛ 5. احکام خانه‌های دوازده‌گانه؛ 6. احکام کواکب خانه‌ها از طالع؛ 7. احکام سهام طالع و دلایل؛ 8. احکام و آثار بروج؛ 9. احکام تحویل و دلایل آن؛ 10. احکام سال‌های عمر. مصنف می‌گوید من این کتاب را از روی دویست و پنجاه کتاب که در این زمینه نوشته شده فراهم آوردم. آغاز: بسمله، الحمد لله رب العالمين من امتطى غوارب الرسالة واعتلی مناکب الهداية من الضلالة محمد ... چنین گوید خواجه امام ... که من در هر نوعی از انواع علوم عمری صرف کردم انجام: و همچنین نظر باسهم اصلی نگاه کن و نیکو گوش دار تا در احکام خطا نیفتد، و الله اعلم و احکم [کشف الظنون 609/1؛ الذريعة 246/5 و 1246/5؛ نسخه‌های منزوی 284/1؛ مشترک پاکستان 263/1؛ ريحانة الادب 309/1؛ مکتبة امیرالمؤمنین 191/1؛ دنا 1045/3 (37 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 2905/4]