جلاء الاذهان و جلاء الاحزان

● جلاء الاذهان و جلاء الاحزان = کشف الاحزان = تفسیر گازر / تفسیر / فارسی jalā'-ol azhān va jalā'-ol ahzān = kašf-ol ahzān = tafsīr-e gāzor جرجانی، حسین بن حسن، ق8 قمری jorjānī, hoseyn ebn-e hasan (- 14c) وابسته به: روض الجنان و روح الجنان = تفسیر ابوالفتوح رازی؛ ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (552-) تفسیری فارسی است با عبارات سلیس و روان، دارای فصاحت و بلاغت و عاری از اطناب ممل و ایجاز مخل، اقوال مفسرین از صحابه و برخی مطالب تاریخی را در ضمن آورده و بعضی قرائت‌ها را تذکر داده است و گاه به اشعار عربی و فارسی تمثل جسته. روش تفسیری آن چنین است که چند آیه از قرآن کریم را نقل و سپس شروع به ترجمه و تفسیر کرده است. اساس این تفسیر، تفسیر ابوالفتوح رازی «روض الجنان و روح الجنان» بوده است، به این معنی که مؤلف تفسیر ابوالفتوح را اساس و اصل و مأخذ و مورد استفاده خود قرار داده و همه مطالب لغوی و ادبی و رجالی و تاریخی مأخوذ از آن تفسیر است، گاهی مطالب و موضوعات را به عین عبارت بدون هیچ تغییری و گاهی با تغییر بسیار مختصر و گاهی به تلخیص برگرفته و در تفسیر خود آورده است. پیش از شروع به تفسیر مقدماتی در هفت «فصل» با کمال اختصار نیز نوشته: 1. تقسیم معانی مطالب قرآنی به چهار قسم؛ 2. در این که مطالب قرآن از شش طرز بیرون نیست؛ 3. بیان نام‌های قرآن؛ 4. معنی سوره و آیه و مثانی و مفصل و غیره؛ 5. بیان این که فهم قرآن منوط به دانستن تمام آیات است؛ 6. معنی لفظ تفسیر؛ 7. بیان و معنی استعاذه. این تفسیر در چهار جلد است: 1. از آغاز تا آخر سوره مائده؛ 2. از اول سوره انعام تا آخر سوره کهف؛ 3. از اول سوره مریم تا آخر سوره فاطر؛ 4. از سوره یس است تا آخر کتاب. این تفسیر در دو قسمت است در پشت بیشتر نسخه‌های نیمه اول نام «جلاء الاذهان» نوشته شده، لیکن در پشت نیمه دوم در بیشتر نسخه‌ها نوشته شده «تفسیر گازر» و در برخی نسخه‌ها هر دو قسمت به نام «جلاء الاذهان» و برخی دیگر هر دو را «تفسیر گازر» نامیده‌اند. این معنی موجب گفتگو میان کتاب‌شناسان گردیده است و برخی همچون آقای ابن یوسف در فهرست مدرسه سپهسالار برآنند که «جلاء الاذهان» قسمت اول این تفسیر است که نصف اول قران است و «تفسیر گازر» متمم آن است تا انجام قرآن. نگارنده جلاء الاذهان چنان‌که در سر آغاز یادشده ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی است. صاحب الذریعه گوید: صاحب ریاض ترجمه او را آورده و می‌گوید: «تفسیر او را در استرآباد و رشت آمل و تبریز دیده‌ام، و دور نیست که همان تفسیر گازر باشد» اما نویسنده تفسیر گازر نیست؟ پس چنانکه دیدیم صاحب ریاض آن را دو تفسیر را یکی می‌داند و صاحب روضات (ج 3: ص 407) تفسیر سید گازر را از تفسیرهای معروف شمرده است و برای یادآوری اهمیت (تفسیر زواری) می‌گوید: «علما آن را در ردیف تفسیر گازر و ابوالفتوح شمرده‌اند.» صاحب فهرست رضوی (ج 1-تفسیر - شماره 20) سید گازر را استاد زواری دانسته است. صاحب الذریعه (4: 270) احتمال داده: سید گازر همان سید غیاث الدین جمشید زواری استاد ابوالحسن زواری و شاگرد محقق کرکی (-940ق) باشد. از همه این احتمال‌ها گمان می‌رود که ابوالمحاسن نگارنده اصل تفسیر «جلاء الاذهان» نتوانسته آن را به پایان رساند و کسی به نام سید گازر که شاید همان غیاث الدین جمشید زواری باشد آن را به پایان رسانیده و چون کوشش داشته که در روش از پیشین خود پیروی کند، از این روی مردم هر دو قسمت را به یک نام، گاهی به نام اصل و گاهی به نام متمم، خوانده‌اند. ترجمه زندگانی ابوالمحاسن ــ نگارنده اصل ــ و غیاث الدین جمشید ــ نگارنده متمم ــ بنا بگفته صاحب الذریعه (4: 270؛ 5: 123) در «ریاض العلماء» هست. با این همه باید اعتراف کرد که دلیل قاطع بر جدا بودن نگارنده قسمت اول از قسمت دوم هنوز در دست نیست و دلیل‌های آقای ابن یوسف قانع‌کننده نیست، زیرا که هم ناسازگاری سبک در نگارش ــ اگر باشد ــ تا این اندازه از یک نگارنده نیز رواست. و سید نبودن ابو المحاسن نیز منافی آن نیست که لقبش گازر باشد و بعدها اولادش او را سید خوانده باشند و بر فرض ثبوت این که گازر غیر از ابوالمحاسن جرجانی است دلیل قطعی برای تقسیم کتاب میان آن دو نداریم. (علینقی منزوی) آقای محدث ارموی در مقدمه تفسیر گازر، به اشکالات ابن‌یوسف پاسخ گفته و آنها را رد کرده است، همچنین آقای منزوی این تفسیر را «لطائف التفسیر» سیف الدین فخرالاسلام ابونصر احمد بن حسن بن احمد در واجگی می‌داند ولی آقای اردلان آن را با تفسیر درواجگی به شماره خصوصی 29 تفسیر و 1228 عمومی آستان قدس مقابله کرده و هیچ گونه شباهتی در این دو تفسیر مشاهده نکرده است. آغاز: سپاس و ثنا و حمد بی منتها، مر خدائی را که این هفت ایوان معلق و آسمان مطبق که هر یک مناط قنادیل انوار و محل ملائکه ابرار است انجام: که چون قل اعوذ برب الناس خوانده باشی بگوی اعوذبرب الناس الحمدلله رب العالمین. چاپ: تفسیر گازر به وسیله آقای محدث ارموی در ده جلد به چاپ رسیده است (سال 1337ش) [نسخه‌های منزوی 39/1؛ مشار فارسی 1566/2؛ الذریعة 270/4 و 309 و 123/5؛ کشف الحجب ص157؛ مقدمه جلال محدث بر اول چاپ تهران 1340ش؛ ریحانة الادب 4000/1؛ مکتبة امیرالمؤمنین 180/1؛ دنا 676/3-680؛ مشترک پاکستان 48/1]