تنسوقنامه ایلخانی

● تنسوقنامه ایلخانی = جواهرنامه = تنسوق نامه = تنسخ نامه = جواهر نامه ایلخانی = کتاب الجواهر = صفات جواهر و خواص احجار = رساله جوهریه / طبیعیات / فارسی tansūq-nāme-ye īlxānī = javāher-nāme = tansūq-nāme = tansox-nāme نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) برای: هلاکوخان نام این رساله را به صورت‌های دیگر نیز نوشته‌اند: از آن جمله است: کتاب الجواهر، رساله در صفات جواهر و خواص احجاز، و رساله جوهریه، رساله جوهر، تشوق نامه ایلخانی که صورت صحیح آن: تنسوق‌نامه یا تنسخ‌نامه ایلخانی است (تنسوق لغتی است تری به معنی چیز نادر و قیمتی و مورد علاقه کسی، معادل تحفه عربی. رک: تتمه یا ضمیمه فهرست ریو ص 112؛ فهرست بلوشه ج 2 ص 91). مشتمل بر چهار «مقاله»: 1. کیفیت مفرداتی که جمله معدنیات و غیر آن از مرکبات عالم سفلی از آن مترکب شوند و علل معادن به طریق کلی، شامل چهار «فصل»؛ 2. جواهری که از جمله حجر باشد و غیر آن و علل حدوث هر یک، شامل هشتاد و شش «فصل»؛ 3. انواع فلزات سبعه و علت حدوث هر یک و خاصیت و منفعت و مضرت آن، شامل بیست و چهار «فصل»؛ 4. انواع عطریات و آنچه مناسب این باشد، شامل ده «فصل». نسخه‌ها در مقدمه و خاتمه و ابواب و فصول متفاوت است و برخی مقدمه عربی را ندارند. بر این رساله شرحی نگاشته شده که ابوالحسن فراهانی در شرح دیوان انوری از آن نقل کرده و امیر صدرالدین دشتکی شیرازی آن را به عربی درآورده است. (مدرس رضوی) آنچه از صدرالدین دشتکی شیرازی مانده رساله‌ای به فارسی در این باب است که آن هم در ابواب و فصول متفاوت است این که او رساله فارسی خواجه را تعریب کرده باشد در آثار مورد تفحص یافت نشد و به نظر می‌رسد که دشتکی از رساله خواجه در تألیف رساله خود بهره برده باشد و مدرس رضوی برای این ادعای خود نیز به شاهدی استناد نکرده است. (درایتی) آغاز: الحمد لله فاطر السموات و مبدع البدایع و ملهم الخلایق و موضع الطريق الذى انشأ العلويات و جعلها مظهر الاعاجيب و خلق السفلیات و صیرها مورد التحريک. چنین گوید محرر و مؤلف این کتاب نصیرالدین محمد بن محمد بن الحسن الطوسى تغمده الله برحمته که پادشاه جهان و ماده امن و امان از این ضعیف التماس کرد که تألیفی می‌باید پرداخت در معرفت انواع جواهر معدنی و غیر آن و کیفیت تولد و سبب حدوث آن و بهترین و بدترین و شبیه هر یک و خاصیت و قیمت آن و محافظانشان به شرحی تمام بنویس و بما عرضه دار. و این کتاب را تنسوق نامه ایلخانی نام نهادم چه هر چه بخدمت پادشاهان تنسوق آورند و در آنجا یاد کرده شود. انجام: و ثلث دیگر مشک را سحق کنند بغایت و هم باوی بیامیزند و باین اعتبار مثلث گویند و بکار می‌دارند و الله اعلم بالصواب. چاپ: توسط محمد تقی مدرس رضوی و با استفاده از پنج نسخه تصحیح و در سال 1348ش در مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی چاپ شده 54 + 358 ص؛ در سال 1363 توسط مؤسسه اطلاعات مجددا افست شده [نسخه‌های منزوی 418/1؛ احوال خواجه از مدرس رضوی ص 290، 345؛ ریحانة الادب: 171/2؛ الذریعة 192/4 و 358 و 358/4؛ کشف الظنون: 410/1 و 495؛ فهرستواره منزوی 3818/5؛ دنا 364/3 (46 نسخه)] شرح و حواشی: 1- اکلیل ایلخانی؛ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (597-672) 2- تنسوقنامه ایلخانی (منتخب)