التعلیقات

● التعلیقات / فلسفه / عربی at-ta‘līqāt ابن سینا، حسین بن عبدالله، 370؟ - 428 قمری ebn-e sīnā, hoseyn ebn-e ‘abd-ol-lāh (981 - 1038) مجموعه یادداشت‌های کوتاه و بلند عمدتاً فلسفی است و دارای نکته‌های بسیار دقیق. عدم رعایت ترتیب و نظم موضوعی در این تعلیقات، نشان می‌دهد که حواشی یا توضیحاتی برای کتاب معینی نیست. احتمال دارد این کتاب درس‌های شفاهی شیخ الرئیس بوده و یکی از شاگردان وی آنها را به صورت کتاب تحریر نموده است و یا بنا بر عقیده مورد قبول دیگر، این تعلیقات استدراکات شیخ است بر کتاب شفاء که آن نیز از تألیفات عمده شیخ الرئیس است. آقای دکتر مهدوی و قنواتی درباره تعلیقات شیخ به تفصیل سخن گفته‌اند و بخصوص دکتر مهدوی نسخ مختلف آن را به سه دسته (هیئت) تقسیم و با تعلیقات فارابی تطبیق کرده و گفته‌اند: «تمام این تعلیقه‌ها (ی فارابی) به طور متفرق و گاهی بسیار مفصل‌تر در نسخه‌های تعلیقات منسوب به شیخ الرئیس دیده می‌شود. مثلاً تعلیق اول تعلیقات فارابی، تعلیق دوم از تعلیقات ابن سینا است و ...». به احتمال بسیار قوی (و به گفته آقای دکتر مهدوی مستبعد نیست) این تعلیقات یادداشت‌هایی است که بهمنیار یا یکی دیگر از شاگردان، در مجلس درس از گفته‌های استاد برداشته است. نسخه‌های تعلیقات به سه هیئت دیده می‌شود: هیئت 1. مصدر است به فهرست به ترتیب حروف ابجد و در عنوان نوشته شده است: «فهرست کتاب التعلیقات عن الشيخ الحكيم أبي نصر الفارابي و الشيخ الرئيس أبي على ابن سينا رواية بهمنیار» و در خاتمه فهرست آمده است: «تولى عمل هذا الفهرست الشيخ الامام الرئيس الحكيم الأديب وحيد الزمان برهان الحق ابوالعباس الفضل بن محمد اللوکری - رحمة الله عليه و رضى عنه - في شهور سنة ثلاث و خمسمئة»، آغاز فهرست: «فی علم الباری و مقدمة الکلام في معنى اضافة العالم الى المعلوم و ان اضافته انما تكون بهيئة تحصل فی نفسه و هی علمه»، انجام فهرست: «ففط في أنه ليس في وسع أنفسنا و نحن بدنيون ان ندرک الأشياء معاً، ظص في بيان التصور البسط العقلی»، آغاز تعلیقات: «ان العالم انما يصير مضافاً الى الشيء المعلوم بهيئة تحصل في ذاته و ليس الحال فی العالمية كالحال فی التيامن و التياسر»، انجام: «هذا هو الملكة المستفادة من واهب الصور و يخرج به عقولنا من القوة الى الفعل». دکتر عبدالرحمن بدوی با استفاده از آن، کتاب را به عنوان تعلیقات ابن سینا به چاپ رسانده است و در مقدمه آورده است: «هذا كتاب التعليقات لابن سينا، أملاه و علقه عنه تلميذه بهمنيار. و كما يدل عليه اسمه ان هو الا جمل و أقوال شتی تشمل معظم موضوعات الفلسفة، و على الأخص المنطق و ما بعد الطبيعة و الطبيعة و علم النفس. و مذهب ابن سينا فيها هو بعينه ذلك الذي نجده في سائر كتبه. و لعل أقرب كتبه نسباً الى هذا الكتاب من ناحية طريق التأليف هو كتاب «المباحثات» ... و لابد أن هذه التعليقات التي علقها بهمنيار عن أستاذه ابن سينا كانت فى أثناء مجلس العلم هذا الذى كان يعقده ابن سينا فى داره لطلبة العلم أثناء الليل ... أما واضع فهرس التعليقات الوارد في أوائل بعض النسخ، فهو أبوالعباس الفضل بن محمد اللوكرى، الذى ذكره ظهيرالدين البيهقى فى تتمة صوان الحكمة فقال عنه انه كان تلميذ بهمنيار ... و من الأديب أبى العباس انتشرت علوم الحكمة بخراسان و كان عالماً بأجزاء علوم الحكمة دقيقها و جليلها ... و له تصانيف كثيرة، منها بيان الحق بضمان الصدق و قصيدة مع شرحها بالفارسية و رسائل أخرى و تعليقات و مختصرات و ديوان شعر»؛ هیئت 2. تقریباً همان تعاليق است با اختلاف در ترتیب و به همان وجه شروع می‌شود، جز اینکه فاقد فهرست است و تعلیقه‌ها بدون شماره حروف ابجدی است، لیکن عناوین مختلفی دیده می‌شود مانند: بیان ارادته، بیان قدرته، اما الجود، الارادة، الانسان، الادراک و ...آغاز تعلیق: «ان العالم انما يصير مضافاً الى الشيء المعلوم»، انجام: «فما هيته هي العشرية و تركيبه من الآحاد التي فيها»؛ هیئت 3. اولاً فاقد فهرست لوکری است، ثانياً تعلیقه‌ها تا اندازه‌ای به ترتیب مباحث کتب فلسفی مرتب شده است و لذا تعلیقه‌های مربوط به منطق در ابتدا و سپس تعلیقه‌های مربوط به طبیعیات و الهیات قرار گرفته است، اما این ترتیب کامل نیست، ثالثاً در آغاز با هیئت‌های دیگر متفاوت است. آغاز تعلیق: «موضوع المنطق هو المعقولات الثانية المستندة الى المعقولات الاولى من حيث يتوصل بها من معلوم الى مجهول»، انجام: «تعلیق، ليس علو الأول و مده هو تعلقه الأشياء ... فان علوه و مجده بحيث يخلق لا بأن الاشياء خلقه، فعلوه و مجده اذن بذاته». (حافظیان) آغاز: ثقتى بالله وحده: الحمد لله رب العالمين و صلواته على سيدنا محمد و آله اجمعين و حسبنا الله و نعم الوكيل. ان العالم انما يصير مضافا الى الشيء المعلوم بهيأة تحصل فى ذاته، و ليس الحال في العالمية كالحال في التيامن و التياسر انجام: و هذا هو الملكة المستفادة من واهب الصور، و تخرج به عقولنا من القوة الى الفعل چاپ: قاهره، الهيئة المصرية العامة للكتاب، محقق: عبد الرحمن بدوی، چاپ اول، 199ص، 1392ق.؛ قم، دفتر تبلیغات اسلامی: 1404ق [الذريعة 224/4 و 225 رقم 1124؛ أعيان الشيعة 69/6؛ مؤلفات الفارابی 290؛ فهرست قنواتی ص 219-21؛ قنواتی 64؛ بیهقی؛ تتمه صوان الحکمه ص 187؛ ابن ابی اصیبعه 19/2-20؛ بدوی؛ ارسطو عندالعرب 35/1؛ فهرست مصنفات ابن سینا 60-64؛ دنا 51/3 (44 نسخه)؛ مكتبة امير المومنین 232/1] شرح و حواشی: 1- التعليقات (ترجمه)