تحفة العراقين

● تحفة العراقين / شعر، سفرنامه / فارسی tohfat-ol ‘erāqayn خاقانی، بدیل بن علی، 520-595؟ قمری xāqānī, badīl ebn-e ‘alī (1127-1199) اهداء به: جمال الدین وزیر محمد بن علی اصفهانی (فرمانروای موصل در 541-558ق) مثنوی معروف خاقانی است که در بیش از سه هزار بیت (3271) می‌باشد و شاعر مشاهدات خود را در عراق عجم و عراق عرب به شعر کشیده است و خاقانی در سفر دوم حج خود آن را به نظم آورده است. خاقانی در مقدمه دیباچه‌ای به نثر با کمال قدرت ادبی انشاء نموده است. دارای شش مقاله: 1. محاسن الفکر و مجالس الذکر؛ 2. معراج العقول و منهاج الفحول؛ 3. سبحة الاوتاد و تحیة اوراد (اولاد)؛ 4. اوصاف البلاد (کوفه، مدینه، مکه)؛ 5. وصف مدینة الرسول؛ 6. الموصل و الشام. سفرنامه عرفانی اوست با تخلص حقایقی از سفری که شیروان به مکه به سال 551ق می‌کرده است. (ابن یوسف) از جمله فوائد این مثنوی، این است که نام عده‌ای از علماء در آن یاد شده که غالبا مورد مدح خاقانی قرار گرفته‌اند. دکتر یحیی قریب در تعلیقات ممتع خود بر چاپ تحفة العراقين ــ که به اهتمام و تصحیح و مقدمه خود ایشان (به سال 1333) انجام یافته ــ درباره بیشتر این اعلام تحقیق کرده‌اند. جز آن، نام این چند دانشمند نیز در آن آمده: نجم الدین علی سیم گر، ملک الوزراء جمال الحق و الدین، مجد الدین اسماعیل، عماد الدین رازی و شهاب الدین ابونصر بن یوسف الدمشقی. آغاز: خیر ما اعتصم المرء بحباله کلمة العجز القصور بالله عن معرفته الله و کماله و السلام سلام الصب الواله علی محمد المصطفی و آله. و اما بعد این تحفه تذکره ای است بل تبصره عقلای وقت از این مجنون الهی که در بیمارستان گیتی محبوس آفرینش است ... آغاز مثنوی: مائیم نظارگان غمناک ×× زین حقه سبز و مهره خاک انجام: نور الانوار بر سرش باد ×× رب الارباب یاورش باد / این دعوت را بکاه تهلیل ×× آمین امین کناد جبریل چاپ: به اهتمام دکتر یحیی قریب، 1333 [نسخه‌های منزوی 2714/4-2718؛ الذریعة 453/3 و 280/9؛ مشار 369/1 و 6369؛ فهرستواره منزوی 554/10-564 و 70/1؛ معجم التاریخ التراث الاسلامی 40/1-41؛ دنا 975/2-979 (131 نسخه)؛ مقدمه چاپ علی صفری آق قلعه 1387ش] شرح و حواشی: 1- شرح تحفة العراقين؛ عبدالسلام بن عبدالکبیر (-11)