تحفه حکیم مؤمن

● تحفه حکیم مؤمن = تحفة المؤمنین = تحفه سلیمانی = تحفه در طب / طب / فارسی tohfe-ye hakīm mo'men = tohfat-ol mo'menīn = tohfe-ye soleymānī = tohfe dar teb حکیم مؤمن، محمد مؤمن بن محمد زمان، ق11 قمری hakīm mo'men, mohammad mo'men ebn-e mohammad zamān (-17c) اهدا به: شاه سلیمان صفوی ( 1077-1105ق) تاریخ تألیف: 1077 یا 1078ق این کتاب از مشاهیر کتب طبی فارسی در چند قرن اخیر است که آن را بر اساس مآخذ گوناگون تألیف نموده است. از دیباچه خود کتاب بر می‌آید که مؤلف در سال 1080 به نگارش آن آغاز کرده است ( نگاه کنید به صفحه 10 چاپ سنگی ) ولی در فهرست حقوق صفحه 48 چنین آمده است: در روزگار شاه سلیمان صفوی در اشرف مازندران به سال 1077 پرداخته و نیز در فهرست دانشکده پزشکی ره آورد هم 1077 تاریخ تألیف نوشته شده و در فهرست منزوی ج 491/1 چنین آمده است: در سال 1077 یا 1078 یا 1087 به نام شاه سلیمان ساخته شده است. تنکابنی در دیباچه این کتاب می‌گوید در تهیه این کتاب از یادداشت‌ها و تجربه‌های پدرش (که پزشک بوده) و گردآوری و مرتب نشده بوده، بهره برده و تجربیات خود و دیگر مأخذ طبی را بر آن افزوده و سپس مآخذ خود را یاد می‌کند و می‌گوید: «فهرست اسامی آنها جهت اختصار در خارج دیباچه مرقوم است» و این فهرست مأخذ در بیشتر نسخه‌ها نیست. صورت اجمالی فهرست مآخذ تحفه حکیم مؤمن: طب النبی، جامع ابن البیطار، ادویه مفرده ابن تلمیذ، جامع الادویه امین الدوله، تذکرة اولی الالباب شیخ داود انطاکی، شفاء الاسقام مشتمل بر ادویه و اغذیه ما لایسع الطبیب مشهور بجامع بغدادی، منهاج در ادویه مفرده، منهاج الدکان در ادویه مرکب، اختیارات ابن جلجل در اقسام طبیه ادویه، ترویح الارواح مشتمل بر فنون طبیه ادویه، قانون، شرح قانون در ادویه مفرده تألیف حکیم علی گیلانی اختیارات بدیعی، حاوی الادویه، کامل الادویه، شامل هندی، شامل الادویه ابن زکریا، احجار تیفاسی، تنقیة السموم جالینوس در ادویه سمیه و غیرها، ذخیره، منافع الحیوان، بحر الجواهر در ادویه مفرده، حیوة الحیوان، خواص الحیوان، تذکرة الکحالین، جامع میر شریف الدین محمد بن یوسف نیشابوری، مختصر ابریزی بر فنون طبیه و ادویه مفرده، حاوی کبیر ابن زکریا، من لا یحضره الطبیب ابن زکریا، شرح موجز مشتمل بر فنون طبیه و ادویه مفرده تألیف مولانا سدید و مولانا نفیسی، منقولات حنین بن اسحق در تحقیق اسامی ادویه، تفسیر لغات ادویه مفرده، ترجمه هندی و جنون و معالجات و کلیات ادویه، جامع فیروز شاهی بر فنون طبیه و تفسیر اسامی بلغت هندی، ترجمه بیست جوک هندی، ترجمه باهرهندی، ترجمه لوهندی، ترجمه جوک هندی، تقویم الادویه، کناش بقراطی، کناش موسی بن شبار، کناش یوحنا بن سرابیون، کناش ناصر، قرابادین بن جمیع، قرابادین ابن ابی صادق، قرابادین ثابت بن قره، خلاصة التجارب، قوش بن زکریا، مفتاح الطب، الارشاد ابن نمیر، جالینوس، مباحر جالینوس، بارود الذهب فی شرح المکتسب فی الصناعة، کناش شاهمیر، کناش بختیشوع و جبرئیل ولد او، نجیبیات سمرقندی، ملخص البیان، خواص الادویه، الذهب فی خواص العجب در علم صناعه، مرموزات جلدکی در صناعة، المعادن در صناعة، التجريد در صناعة، كامل الصناعة، كافى مشتمل بر معالجات بادویه مفرده، اسرار در صناعت و غیره. (عبدالحسین حائری) دارای پنج «تشخیص» و سه «دستور»: تشخیص 1. بیان سبب اختلاف اقوال اطبا در تهیه و قوت و قدر شربت ادویه مشروط اخذ هر دوا و ذکر درجات و انقسام قوتها به اقسام؛ تشخیص 2. ذکر صفات افعال ادویه و بیان افعال کلیه و مشابه آن و تفسیر اسامی و معانی لغاتی که در طی انشاء این مجموعه مذکور می‌شود و در کتب ادویه مفرده مدار علیها است؛ تشخیص 3. بیان ماهیت و خواص و کیفیت ادویه مفرده و مرکبه و ذکر مصلح و بدل و قدر شربت و آنچه به آن مناسب است؛ تشخیص 4. مداوای سموم در پنج «فصل»: 1) تدبیر منع تاثیر سموم و احتراز از آن، 2) تدبیر مشترکه سموم، 3) تدبیر سموم مشروبه، 4) تدبیر سموم ملذوعه، 5) آنچه حشرات از آن گریزند؛ تشخیص 5. بیان اوزان و آنچه به آن متعلق است در سه «فصل»: 1) اوزان صغار، 2) اوزان کبار، 3) تحویل بعض از آن به بعض. دستورات منقسم به سه «قسم» است: قسم 1. بیان اعمالی که متعلق است به ادویه مفرده مثل شستن و سوختن ادویه و تخمیص و تشویه و امثال آن و طریق آشامیدن عشیه و چوب چینی و ... طریق اول ...، طریق دوم ...، طریق سوم ...، طریق چهارم ...، طریق پنجم در اعمال غریبه و اصول کلیه صناعت و مشتمل است بر پنج «حل» و «خاتمه»: 1) بیان حجر اصطلاحی این فرقه و بعضی از اصطلاحات ایشان، 2) قواعد تقطیر و تصعید و تکلیس و مانند آن، 3) بیان آلات مخصوصه عمل صناعت، 4) قواعد گرفتن بعضی از آنها و تخمیر و تبییض و سایر تدابیر اجزا، 5) بیان بعضی از خواص فلزات و اصلاح آن و آنچه به آن متعلق است، عقد اول در قواعد قمریه، عقد دوم در قواعد شمسیه، عقد سوم در قواعد عمل مروارید و اعمال متفرقه، خاتمه در خطوط مرموزه؛ قسم 2. بیان اعمالی که متعلق است به ادویه مرکبه و ذکر معاجین و حبوب و سایر مرکبات مبنی بر بیست و چهار «باب»: 1) ذکر معاجین کبار و صغار و تریاقات و ایارجات و مفرحات و جوارشات در پنج «فصل»، 2) حبوب، 3) اقراص، 4) سفوفات، 5) اشربه و ربوت، 6) مربیات و بعضی از حلویات، 7) لعوقات، 8) مطبوخات و نقوعات و ماء الاصول و مقمیات و مسکنات، 9) سبونات و مضمضه و غرغره، 10) اکتحالات و شیافات و ادویه عین، 11) ادهان و آنچه متعلق به آن است، 12) ذکر مرهم‌ها و ذرورات و ما یتعلق بها، 13) ضمادات و کمادات و تسطولات و قطورات، 14) سعوطات و نشوقات و عطوسات و سمومات و ...، 15) حقنها و فتایل مسهله و فرزجات و حبولات، 16) خضابات و آنچه موی را دراز کند و برویاند و نرم کند و آنچه متعلق به آن باشد، 17) غسولات و منقیات بشره و محمرات و مسمنات بدن و مهزولات، 18) ادویه کلف و بهق و برص و وشم و نمش و برش و خیلان و رفع آثار جلد، 19) مضیقات فرج و مطیبات بدن و ملذذات جماع و آنچه مخصوص به زنان و مسوحات قضیب، 20) ذکر خواص غریبه و آثار عجیبه بعضی از ادویه که از اسرار اطبا و حکمای ماتقدم است، 21) ذکر بعضی از ادویه معموله حکمای هند که به لغت ایشان رساین نامند و آنچه مناسب است، 22. ذکر بعضی ادویه که مخصوص چهار پایان است و از کتب بیطره نقل شده، 23) قلع آثار رنگهای لباس و رفع چربی و امثال آن و آنچه به آن متعلق است، 24. دستور معالجه طیور که بزدره نامند؛ قسم 3. معالجات با رعایت اختصار. (ره آورد) آغاز: سبحانک اللهم یا قدوس و یا طبیب النفوس اتمم لنا انوار معرفتک و اذقنا حلاوة مغفرتک شکر شیرین شربت حیاة حکیمی را جل شأنه ... انجام: بب کوکی اسم ترکی جزر است که بفارسی زردک نامند. چاپ: چاپ سنگی با مقدمه دکتر نجم آبادی، مشار 1/1202 [الذریعة 402/3؛ فهرست کتابهای طبی نجم آبادی ص 218؛ نسخه‌های منزوی 491/1؛ مشترک پاکستان 521/1: (نشانی 57 نسخه)؛ فهرستواره منزوی 3347/5] شرح و حواشی: 1- تحفه حکیم مومن (مختصر) = مختصر تحفة المؤمنين؛ اصفهانی، محمد رضا (-12) 2- اوزان طبی؛ کاشانی، محمد تقی بن حسین (1236-1321) 3- تحفه حکیم مؤمن (منتخب) = تحفة المؤمنين؛ آملی مازندرانی، محمد بن میرزا بابا 4- حاشیه تحفه حکیم مؤمن؛ طبیب، عبدالحمید 5- غنية المحصلين فی ترجمة تحفة المؤمنین؛ احمد ثانی بن حسین 6- لب لباب تحفة المومنین؛ عندلیب، محمد علی 7- فرهنگ لغات تحفه حکیم مؤمن 8- تحفه حکیم مؤمن (منتخب) = تحفة المؤمنين 9- تحفه حکیم مؤمن (منتخب) 10- تحفه حکیم مؤمن (مختصر) 11- منهاج الادویه من تحفة المؤمنين 12- تحفة المؤمنين (مختصر)