التحصیل

● التحصیل / فلسفه / عربی at-tahsīl بهمنیار بن مرزبان، -458 قمری bahmanyār ebn-e marzbān (- 1067) اهداء به: ابو منصور بهرام خورشید بن یزدان یار مجوسی یک دوره فلسفه را به روش مشائی در سه کتاب (منطق، طبیعی و الهی) دارای مقالات و ابواب، نگاشته است. بهمنیار این کتاب را به ترتیب دانش‌نامه علائی استاد خود ابن‌سینا پرداخته بدین‌گونه که نخست منطق و سپس علم مابعدالطبیعه (= الهیات بمعنی الاعم)، وجود واجب (= الهیات بمعنی الاخص) و در آخر، طبیعیات را نوشته است. از میان کتب شیخ تنها دانش‌نامه بدین ترتیب است، دیگر تألیفات شیخ الرئیس و همچنین دیگر کتب فلسفی که قبل از دانش‌نامه تألیف شده ترتیبی دیگر دارد و از این پس نیز کتب فلسفه غالباً به ترتیب همین کتاب پرداخته شده است. کتاب «التحصیل» بر طبق نوشته بهمنیار در دیباچه دارای سه کتاب است: کتاب 1 منطق شامل سه مقاله (مقاله اول سه باب؛ مقاله دوم یک باب و مقاله سوم دو باب دارد)؛ کتاب 2. علم مابعدالطبیعه شامل شش مقاله: 1) الوجود، 2) المقولات التسع، 3) التقدیم و التأخیر، 4) الادراک و ما یتعلق به، 5) الدلالة علی عدد العلل، 6) لواحق الکثرة؛ کتاب 3. الاشارة الى اعیان الموجودات. شامل دو مقاله: 1) معرفة واجب الوجود بذاته، 2) الطبیعیات (شامل چهار باب): الباب الاول: فی المقدمات التى یحتاج الیها فی الامور الطبیعیه؛ الباب الثانی: فی الکلام علی السماء؛ الباب الثالث: فی بسایط الامور الکائنة الفاسدة؛ الباب الرابع: فی علم النفس. صاحب روضات نوشته که «تحصیل به فارسی ترجمه شده و مسلماً این ترجمه به نظر بهمنیار رسیده و شاید ترجمه از خود او باشد». در الذریعه و دانشمندان آذربایجان (به نقل از روضات) ذکر این ترجمه رفته اما به وجود نسخه‌ای از آن اشاره نشده است. احتمالاً این ترجمه همان جام جهان نما یا تحفه کمالیه است که برخی آن را به خود بهمنیار نسبت داده‌اند و برای ابوشجاع محمد بن میکائیل خوارزمی ترجمه شده است. آغاز: الحمد لله رب العالمین ... قال بهمنیار بن ... و بعد فانی محصل فی هذه الرسالة للخال الرئیس الأجل ابی منصور ... انجام: و هذا القدر اذا احکم سهل السبیل الى ما بعده من التدقیق و التفصیل و البسط و التحقیق و نسال الله التوفیق. چاپ: تصحیح مرتضی مطهری (تهران، دانشگاه تهران: 1349) [الذریعة 395/3 رقم 1410 و 159/3؛ بروکلمان ذیل 1 ص 828 و بیهقی تاریخ الحکماء ص 97-99 و تتمه صوان 91-92 و چهار مقاله عروضی مصحح دکتر معین ص 444-449 تاریخ ادبیات دکتر صفا ج 320/1-321 قنواتی ص 18-19؛ دکتر مهدوی، مؤلفات ابن سینا ص 263؛ کشف الظنون ج 1: تحصیل فی ... (حاجی خلیفه توضیح درباره این کتاب نداده و گویا پنداشته اسم کتاب دنباله‌ای دارد زیرا چنین نوشته «التحصیل فی ... لبهمنیار)؛ هدیة العارفین ج 1-ستون 244؛ دانشمندان آذربایجان ص 73-74؛ روضات الجنات ص 139-140] شرح و حواشی: 1- تحفه کمالیه = جام جهان نما ترجمه تحصیل بهمنیار