تحریر المجسطی

● تحریر المجسطی = تحریر مجسطی / هیئت / عربی tahrīr-ul majasṭī = tahrīr-e majastī نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) وابسته به: المجسطی؛ بطلمیوس، کلاودیوس، ش (100-178) اهدا به: حسام الدین و سیف المناظرین حسن بن محمد سیواسی تاریخ تألیف: شوال 644ق؛ محل تألیف: دژ الموت منسوب به بطلمیوس قلوذی معاصر شاهپور. در این کتاب از اوضاع و احوال افلاک و حرکات هر یک از سیارات و همچنین وضع کره خاک با دلایل ریاضی بحث شده و مجسطی بهترین کتاب این فن است. گفته‌اند اول کسی که به تعریب و تفسیر آن توجه کرد، یحیی بن خالد برمکی بود که جمعی را بدان واداشت و اسحاق بن حنین به تعریب آن پرداخت و در زمان مأمون، حجاج بن یوسف بن مطر الحاسب و ثابت بن قرة آن را اصلاح و تجرید نمودند و برای بار دیگر ثابت بن قرة آن را از اصل یونانی به عربی ترجمه کرد. درباره نسخه ثابت گفته‌اند: اگر اصلاح و تعریب او نبود این کتاب ترجمه نافعی نداشت. قاضی زاده رومی در حواشی بر شرح مجسطی نظام نیشابوری چنین نگاشته: از کتاب مجسطی سه نسخه مشهور است: اول نقل حجاج، دوم نقل اسحاق بن حنین که ثابت بن قرة آن را اصلاح کرده و سوم تعریب خود ثابت است. نسخ مجسطی در تعداد مقالات و عدد اشکال متفاوت است و فصول آن در نسخه حجاج، انواع و در نسخه ثابت بن قرة، ابواب نامیده شده و بر سیزده مقاله مرتب شده است. در آن بنا بر نسخه اسحاق بن حنین که ثابت آن را اصلاح کرده یکصد و چهل و یک فصل و یکصد و نود و شش شکل است. مجسطی در حدود سال 1160م در صقلیه (سیسیل) از یونانی به لاتینی درآمد و به سال 1175م جرارد کرمونائی آن را در طلیطله از عربی به لاتینی ترجمه کرد، اما اعتبار مآخذ چنان بود که ترجمه با واسطه سال 1175 بر ترجمه مستقیم و از روی متن اصلی سال 1160 ترجیح داده شد و آن را تحت الشعاع قرار داد. خواجه در تحریر خویش از کتاب اصلی پیروی نموده و در این کتاب بر خلاف تذکره کمتر از نظر بطلمیوس انتقاد کرده است. فقط اضافاتی در چند مورد دارد مثل شرحی راجع به مناسبات و راجع به کرات و به مشاهدات نجومی جدید (علم قدیم و تمدن جدید، سارتن، ص 101). کتاب مجسطی را پیش از تحریر خواجه طوسی، چند نفر مختصر کرده و بعضی زواید آن را پیراسته‌اند: که می‌توان از محمد بن جابر البتانی (- 317)، ابوریحان بیرونی، ابوعلی سینا، ابوعبدالله محمد بن احمد الکاتب الخوارزمی، ابوجعفر الخازن نام برد. مختصر خوارزمی را کافی بن محتشم قائنی به درخواست تولیت آستان قدس رضوی مرحوم میرزا ابوطالب رضوی شرح و تفسیر کرد و در ربیع الثانی 1033 در شهر قائن آن را به پایان برد. (مدرس رضوی با تلخیص) آغاز: الحمدلله مبدأ کل مبدأ و غایة کل غایة و مفیض کل خیر و ولی کل هدایة و ارجو حسن توفیقه فی کل بدایة و نهایة ... اما بعد فقد کنت برهة من الزمان ... المقالة الاولى اربعة عشر فصلا و ستة عشر شکلا، الفصل الاول، صدر الکتاب استحسن فیه بطلیموس انجام: و اذ قد وفقنی الله تعالى أيضاً لاتمام ما قصدته و انجاز ما وعدته فلأقطع الکلام حامداً لله على آلائه و مصلیا على جمیع اولیائه خصوصا على خاتم انبیائه البررة من آله و احبائه، تمت. چاپ: متن یونانی مجسطی نخستین بار در ونیز به سال 1496 به چاپ رسید و همچنین در 1538 و در جزء دوره نگارش‌های بطلیموس در بال به سال 1551 که بهترین چاپ‌ها است و با ترجمه فرانسه در 16-1813 چاپ شد و لاتینی آن در 1528 چاپ گردید [فهرست نسخ عربیه کتابخانه آلمان تألیف آلوارد جلد پنجم صفحات 141-142-143-144؛ الذریعه ج 3-490؛ آثار و احوال خواجه: 202-204؛ ریحانة الادب 171/2؛ کشف الظنون 1594/2؛ معجم المؤلفین 207/11؛ طوقان 407 (صورة رقم 6، 7)؛ کشف الظنون 357/1؛ کشف الحجب 100؛ هدیة العارفین 131/2] شرح و حواشی: 1- شرح تحریر المجسطی؛ سمرقندی، محمد بن اشرف (-600) 2- تفسیر التحریر = شرح تحریر مجسطی؛ نظام الاعرج، حسن بن محمد (-728) 3- شرح تحریر المجسطی؛ بیرجندی، عبدالعلی بن محمد (-934) 4- شرح تحریر المجسطی؛ گیلانی، صدرالدین علی بن محمد (-1018) 5- حاشیة تحریر المجسطی