تحریر اکر ثاوذوسیوس

● تحریر اکر ثاوذوسیوس = تئوذوسیوس / ریاضیات / عربی taḥrīr-u ukar-i ṯāwḏūsīyūs = ti'uḏūsīyūs نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597-672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201-1274) تاریخ تألیف: 651ق این کتاب از بهترین کتاب‌های متوسطات بین اصول اقلیدس و مجسطی است. کتاب «اکر» که در خواص کره بحث می‌کند در یونان به‌وسیله ثاوذوسیوس مهندس یونانی نوشته شده و بعد در عهد ابوالعباس احمد بن معتصم ملقب به المستعین بالله به عربی درآمد بدین گونه که ابتداء قسطا بن لوقا بعلبکی تا شکل پنجم از مقاله سوم را در 205ق به عربی نقل کرد و سپس باقیمانده را مترجم دیگری ترجمه نمود و پس از آن ثابت بن قره حرانی کار مترجمان را اصلاح نمود. در قرن هفتم هـ.ق. خواجه نصیر الدین طوسی ترجمه‌ها را تحریر کرد و کتاب را قابل تدریس نمود. حاجی خلیفه در کشف الظنون از محمد بن معروف راصد ملقب به تقی الدین نام می‌برد که او نیز در تحریر اکر دست داشته است و این محمد به سال 993 بود. بدین ترتیب پس از خواجه نصیر او نیز در تحریر کتاب کار کرد. خود کتاب حاوی سه مقاله است: 1. در بیست و دو شکل؛ 2. در بیست و سه شکل و در بعضی از نسخ در بیست و دو شکل؛ 3. حاوی 14 شکل. مجموعاً اصل کتاب به قولی 59 یا 58 شکل می‌شود. این کتاب به فارسی نیز ترجمه و چاپ شده است (الذریعه 276/2). محیی الدین یحیی بن محمد بن ابی شکر مغربی همکار خواجه در رصد مراغه تحریر دیگری از این کتاب دارد که در 682ق به انجام رسیده است و در فنخا با عنوان «تهذیب الاکر ثاوذوسیوس» معرفی شده است که البته ممکن است در فهرست‌ها نسخه‌های این دو تحریر با هم آمیخته شده باشند که طبیعتاً در فنخا نیز بازتاب یافته است. آغاز: بسمله، هذا كتاب الاكر لثاوذوسیوس و هو ثلاث مقالات و تسعه و خمسون شكلا و فی بعض النسخ بنقصان شكل فی العدد ... المقالة الاولى: اثنان و عشرون شكلا، الحدود: الكرة شكل مجسم يحيط به سطح واحد فی داخله نقطة، كل الخطوط المستقيمة الخارجة منها الى السطح متساوية و تلك النقطة مركز الكرة فمحور الكرة خط مستقيم يثبت و تدار الكرة عليه انجام: فقوس - ك ط - اعظم من ان تكون شبيهه بقوس ل ح و هو المطلوب و ذلك ما اردناه تمت المقاله الثالثة و بتمامها تم كتاب الاكر لثاوذوسیوس. چاپ: این کتاب به ضمیمه کتاب دیگر به سال 1304 در طهران و بار دیگر در حیدرآباد چاپ شده و به فارسی هم ترجمه و چاپ شده است. [دنا 848/2 (86 نسخه)؛ الذریعة 383/3 و 276/2؛ مشار عربی 163؛ مدرس، رضوی 352-355] شرح و حواشی: 1- تهذیب الاکر ثاوذوسیوس؛ مغربی، یحیی بن محمد (-685) 2- حاشیة اکر ثاوذوسیوس؛ یزدی، محمد باقر بن زین العابدین (-11) 3- حاشیة تحریر الاکر ثاوذوسیوس؛ نراقی، احمد بن محمد مهدی (1245-1185)