بساتین العرفاء

● بساتین العرفاء / عرفان و تصوف / فارسی basātīn-ol ‘orafā’ حموی جوینی، هبة الله بن یوسف، ق8قمری hemavī joveynī, hebat-ol lāh ben yūsof (- 14c) رساله مفصلی است در عرفان به نثر و نظم، مشتمل بر حکایت‌ها و حکمت‌ها و تفسیر احادیث نبوی در عرفان، مؤلف کتابش را در چند «باب» تنظیم نموده که پانزده باب آن در نسخه حاضر موجود است و ترتیب باب‌ها در نسخه به هم خورده است. مؤلف در اثنا اشعاری به فارسی از خود می‌آورد و تخلصش «غیاث» است، مانند این دو بیت: «غیاثا صید دلها کن با حبیبان ×× کزین به درجهان نبود شکاری / ... ای غیاث ازچه به پندار کنی میل که من ×× نفس بدنفس ترا کم زسگان می‌بینم». او خود را از خاندان حموی می‌داند و می‌گوید کتابی در مقامات اجداد خود به نام «نهایة المراد فی مقالات الاجداد» تألیف نموده است. نص عبارت وی چنین است: «... حمویه بن علی که جد اعلای این ضعیفان است و ابنای این خاندان قدیم را نسبت به وی کنند. و به‌واسطه نام او حموی خوانند ... و من ذکر او در چند کتاب چون کتاب تاجی و تاریخ سلامی و تاریخ خوارزم مصنف ابوریحان مروی ... و شرح شمه‌ای از آن در کتاب نهایه المراد فی مقامات الاجداد ایراد نموده ...». مؤلف که گویا در نیشابور سکونت داشته، از سعد الدین حموی، پدرش، شیخ نجم الدین، شیخ الاسلام محمد حمویه، کتاب تاریخ مفاخر نیشابور و عیون اخبارالرضا (ع) شیخ صدوق، مطالبی را نقل می‌کند. او پس از عنوان هر باب حدیثی از حضرت پیامبر (ص) آورده و پس از آن مطالبی با عنوان‌های «حکایت- حکمت» به نثر و نظم می‌آورد. عنوان باب‌های موجود در این نسخه عبارتند از: 1. ندارد، 2. ندارد، 3. بیان بعضی از اخلاق ذمیمه و منع از تخلق بدان، 4. ندارد، 5. مدح آن کسی که با دیگر نیکویی کند با وجود آنکه از وی بدی مشاهده نموده باشد، 6. ندارد، 7. مذمت خساست و بخل، 8. مذمت کبر و عجب و خودبینی، 9. مذمت دنیا، 10. کسر نفس و مدح ریاضت، 11. معنی آنکه هر که به جهت خدا کاری کند ضایع نماند، 12. ستایش توبه و مدح توکل به کرم خدا و ...، 13. ندارد، 14. مدح علو همت و اجتناب از انائت نفس و خست طبیعت، 15. مدح قناعت و مذمت حرص.