برهان قاطع

● برهان قاطع / لغت / فارسی borhān-e qāti‘ برهان، محمد حسین بن خلف، ق 11 قمری borhān, mohammad hoseyn ebn-e xalaf (- 17c) اهداء به: عبدالله قطبشاه(1023-1083) تاریخ تألیف: 1062ق این کتاب یکی از فرهنگ‌های مشهور فارسی در نه «فائده» و سپس 29 «باب» به شماره حرف‌ها در آغاز واژه ها نگاشته است. اسدالله غالب دهلوی انتقادی به نام «قاطع برهان» بر این کتاب نگاشته که رحیم هندی آن را با «ساطع برهان» پاسخ گفته است و نجفقلی خان حجری این یکی را با «دافع هذیان» رد کرده است. و کسان دیگری نیز در رد و دفاع از آن کتابی نگاشته‌اند. برخی کتاب‌هایی که در رد و یا له آن نوشته شده، عبارت اند از: قاطع برهان، ساطع برهان، رافع هذیان، محرق قاطع برهان، تیغ تیز، تیغ تیزتر. در این کتاب گذشته از لغات فارسی، لغات ترکی و عربی و پهلوی و دری و غیره که در زبان فارسی استعمال می‌شوند آورده شده و نیز شامل کنایات و استعارات مستعمله در محاورات فارسی است و مؤلف در مقدمه تصریح کرده که لغات موجوده در «فرهنگ جهانگیری» و فرهنگ «مجمع الفرس» سروری و «سرمه صفاهانی» و «صحاح الادویه» حسین انصاری را که هر یک حاوی لغات چندین کتاب اند جمع آوری کرده و شواهد و مکررات آن را انداخته و این کتاب را پرداخته و «برهان قاطع» نامیده است. پیش از شروع در اصل کتاب که در بیست و نه گفتار و هر گفتاری در چندین بیان می‌باشد مطالبی را در نه «فائده» ذکر نموده: فائده 1. معرفت زبان دری و پهلوی و فارسی؛ 2. چگونگی زبان فارسی؛ 3. تعداد حروف تهجی و تفرقه میان دال و ذال و صیغهایی که در فارسی مقرر است؛ 4. تبدیل هر یک از حروف بیست و چهارگانه فارسی به حروف دیگر؛ 5. ضمائر و آن در چند حرف به هم می‌رسد؛ 6. حروف مفرده که در اوایل و اواسط و اواخر کلمات به جهت دریافت کلمات و معانی مقصوده بیاورند؛ 7. ذکر حروف و کلماتی که به جهت حسن و زیب کلام می‌آورند؛ 8 معانی حروف و کلماتی که در آخر اسماء و افعال به جهت حصول معانی گوناگون آورند؛ 9. بیان توصیف آنچه صاحبان املا را از دانستن آن گزیر نیست. آغاز: بسمله؛ ای راه نما بهر زبان و در افواه ×× یزدان و کر سطوسی و تانکری و آله. انجام: یعقوب ... نام پیغمبری بوده مشهور و نام مردی بوده صاحب مذهب و مجتهد نصارا و کبک نر را نیز گویند که جفت کبک ماده باشد و الله اعلم بالصواب. چاپ: (جلد 1-2و تتمه): لکهنو، سنگی، 1305/ 1887-1888م، وزیری، 4+510+635+2صص [دانشمندان آذربایجان 68، 69؛ نسخه‌های منزوی 1922/3(نشانی 48 نسخه)؛ الذریعة 98/3 و133/9؛ ریحانة الادب ج 164/1؛ نقوی، تذکره نویسی 93؛ دبیر سیاقی، فرهنگ فارسی 140-149؛ پیشگفتار چاپ دکتر محمد معین تهران 30-1335خ؛ مشترک پاکستان، 137/14(11نسخه)] شرح و حواشی: 1- برهان قاطع (منتخب) سپهر کاشانی، عباسقلی بن محمد تقی (1342-1268) 2- برهان قاطع (منتخب) = منتخب البرهان گاوکانی، جان محمد 3- برهان قاطع (ترجمه) 4- برهان قاطع (مختصر) 5- برهان قاطع (منتخب)