جامع الحکایات

● جامع الحکایات = ترجمه الفرج بعد الشدة = فرج بعد از شدت / داستان / فارسی jāme‘-ol hekāyāt = t.-ye al-faraj ba‘d-aš šedda = faraj ba‘d az šeddat دهستانی مؤیدی، حسین بن اسعد، ق8قمری dahestānī-ye mo’ayyedī, hoseyn ebn-e as‘ad (- 14c) وابسته به: جامع الحکایات = الفرج بعد الشدة؛ تنوخی، محسن بن علی (327-384) اهداء به: خواجه عزالدین طاهر بن وجیه الدین زنگی فریومدی دارای 13 «باب» [متن عربی در 14 باب است] و هر باب مشتمل بر چند حکایت. بین نسخ متعدد این کتاب تفاوت فراوان است و در برخی نسخ که قدمت نیز دارد علاوه بر شیوه نثر فارسی آن - که عالی است - اشعاری بسیار به فارسی (و اندکی نیز به عربی) از مؤلف و یا بدون انتساب به گوینده دیده می‌شود که در دیگر نسخ نیست یا اندکی است از بسیاری. نسخه چاپ بمبئی (1276) علاوه بر اغلاط و سقطات و شیوه دگرگون شده نثر، نیز فاقد مزیت یاد شده است و گاه در آن به جای اشعار شیوای مؤلف که در نسخه‌های کامل هست، یک یا دو بیت دیگر دیده می‌شود. مؤلف خود در پایان مقدمه سبب و شیوه تصنیف را بیان داشته و درباره اشعار مندرج در کتاب نیز سخن می‌گوید. چون بین نسخه چاپی و نسخه کامل و کهن این ترجمه در مقدمه نیز تفاوت بسیار است در اینجا آن قسمت از مقدمه از نسخه کامل با اختصار نقل می‌گردد: «ذکر سبب تصنیف این کتاب: آرای ارباب معنی و اصحاب هنر چنان اقتضا کرد در این معنی که ایزد سبحانه و تعالی اهل این زمانه را بعد از آنک به شدت و بلا ... مبتلا بودند ... و از آن شدت فرج یافتند تاریخی بر روی روزگار باقی ماند و از شرح احوال کسانی که در قدیم الایام به بلایی مبتلا بوده‌اند و به محنتی درماندده شده و بعد از آن خفی الالطاف ... ایشان را از آن بلا فرج و از آن مضیق ارزانی (کذا) داشته مجموعه این نظم و نثر پرداخته گردد تا در مستقبل روزگار کسانی که به محنتی و شدتی درمانده باشد. چون مضمون این مجموعه را مطالعه کنند و بر احوال گذشته وقوف یابند وثوق ایشان به کرم ایزد ... مضاعف گردد و باتفاق تألیف این تاریخ و تصنیف این مجموعه را به منشی این کلمات حسین بن اسعد بن حسین مویدی دهستانی حوالت کردند. هر چند خود را در این مقصر می‌شمردم و از قبول چنین مهمی نازل. بنا بر آنک گفته‌اند من صنف فقد استهدف احتراز می‌کردم، چون اشارت و درخواست اهل بر این بود اجابت آن دعوت از فرائض دانستم ... شرح آغاز کتاب چون به یک اشارت و دو کلمه ... بنا بر سه عادت خود که آن بر موافقت اخوان و ملازمت احسان ... پنج حس و شش جهت خود را در هفت ستاره وقت ... در ابتداء کیفیت ابتداء جمع کردن این کتاب ... صرف کردیم و از جوانب طریق آن می‌جستم و کتب تواریخ می‌دیدم تا اساس این تألیف به چه طریق نهم و ... اقتباس از نور نور کدام صاحب طریقت کنم. هیچ مقصود از هیچ طرف روی نمی‌نمود و نیز سوال بر هدف جواب نمی‌آمد ... تا در اثناء این حالت ... وقوف یافتم بر مجموعه‌ای به گفت عرب تصیف ابوالحسن علی بن محمد المداینی ... پنج ورق بیش نبود احوال کسانی که به شدت و بلا مبتلا بوده‌اند و بعد از آن، غم به شادی ... مبدل گشته است شرح داده و آن مجموعه را الفرج بعد الشدة و الضيقة نام نهاده و در بعضی از تواریخ و کتبی که تصدیق مضمون آن کتب متحقق بود حکایات جماعتی که در اول عهد در رنج و محنت بوده‌اند و به آخر به دولت رسیده بودند معلوم گشت. بعد از این حالت ... که شرح داده آمده به توفیق کردگار روی به جمع کردم ... آوردم و آنچ ابوالحسن ... آورده بود و آنچه از کتب ... یافتم ترجمه آن حکایات به پارسی در عبارت خود شرح دادم و در بعضی از حکایات از اشعار عربی اندکی بوده است، ترجمه آن به پارسی نظم کردم و اکثر اشعار پارسی و عربی که در متن حکایات اشارت به خود کرده‌ام از گفته من است و در آن منظومات سفته الماس فکرت من و در آخر هر حکایت فصلی چنانک لایق و موافق آن حکایت بیان کرده‌ام و اشعار عربی و پارسی از گفته‌های خود ملایم آن فصل ثبت کرده، این مجموعه را ترجمة الفرج بعد الشدة و الضيقة نام نهاده.» ضبط نام‌های وارد در نسخه‌های خطی نیز با نسخه چاپی (و نسخ خطی مطابق آن) متفاوت است. در مجموعه اهدائی فیروز، نسخه‌ای دیگر است که مندرجات آن مطابق با چاپی است مگر این که دیباچه آن نه با دیباچه نسخه‌های کامل (مانند نسخه 680 مجلس) مشابهت دارد و نه با دیباچه نسخه چاپی و از هر دو جدائی کلی دارد. نسخه 209 فیروز و شماره 680 مجلس کامل است و همه اشعار و مزیت ها را دارد. عناوین کتاب چنین است: باب 1. ذکر فرج بعد الشدة در آیات قرآن؛ 2. بیان احوال جماعتی که محنت و بلا کشیده و عاقبت به نعمت و آسانی رسیده‌اند؛ 3. حال جماعتی که رفتار نیک یا دعای خوب یا سخنی خوش شدت ایشان به فرج انجامیده، مشتمل بر چهل و سه حکایت؛ 4. حال جماعتی که سلاطین را با ایشان غضب بود و به سخن راست نجات یافتند، مشتمل بر بیست و یک حکایت؛ 5. حال جماعت که در زندان گرفتار بودند و نجات آنان، مشتمل بر بیست و هشت حکایت؛ 6. حال جماعتی که به شدت گرفتار بوده و به رؤیای صادقه به شادی رسیده‌اند، مشتمل بر هیجده حکایت؛ 7. حال جماعتی که در حادثه سخت گرفتار بوده و خلاصی آنان، مشتمل بر چهل و هشت حکایت؛ 8. حال کسانی که به کشتن نزدیک شده و سپس نجات یافتند، مشتمل بر پانزده حکایت؛ 9. حال جماعتی که به ملاقات حیوانی مهلک امید از حیات بریدند و سپس نجات یافتند، مشتمل بر دوازده حکایت؛ 10. حال جماعتی که به سبب عسر و بیماری از حیات نومید شده و شفای آنان، در هشت حکایت؛ 11. حال کسانی که به دست قطاع الطریق گرفتار شده و نجات آنان، در ده حکایت؛ 12. حال جماعتی که به خوف و استار مبتلا شده و خلاصی آنان، در دوازده حکایت؛ 13. حال جماعتی که مدتی رنج و محنت کشیده و سپس به مراد خود رسیدند، در دوازده حکایت. آغاز1: بسمله حمد و ثنای قیومی را که عجز عقول و زیات آدم از ادراک کنه ذات بیچون او چون آیات صنعش در ایجاد عالم ظاهرست آغاز2: سزاوارترین حمدی که زبان گوینده بدان مشعوف باشد و عنان جوینده بدان معطوف حمد و ثنای حضرت باری جلت قدرته و علت کلمة است انجام: و تمامت این مجموعه تازی و نظم و نثر بر علو مرتبه عقل و رفعت درجه اهل بصیرت دلالت می‌کند و معلوم می‌گردد که هرچند نومیدیم رسیده باشد از لطف و فضل ایزد و عنایت بی نهایت او امیدوار باید بود، والله اعلم بالصواب. چاپ: هند، بمبئی، بی ناشر، 1329 قمری، سنگی، وزیری بزرگ، 482 ص، به سعی و اهتمام و درخواست عبدالله طهرانی. 462+20صص. [الذریعة 154/16 و 50/5؛ کشف الظنون 1252/2-1253؛ ذخائر التراث العربی الاسلامی 416/1؛ فهرستواره منزوی 443/1؛ دنا 550/3 (37 نسخه)] شرح و حواشی: 1- جامع الحکایات (منتخب)