توحید نامه

● توحید نامه = تحفه توحید خانه / کلام و اعتقادات / فارسی towhīd-nāme = tohfe-ye towhīd-xāne حسینی، حسن، ق12 قمری hoseynī, ḥasan (- 18c) اهدا به: شاه سلطان حسین صفوی (1105-1135ق)، برای: یحیی بن حسن حسینی (فرزندش) کتاب را برای فرزندش نگاشته و به آن تصریح کرده: «هذا ما اوصی به مصنف کتاب توحیدنامه ولده الرشيد يحيى بن الحسن الحسینی» و می‌گوید: «فانی اريد ان اخدم به انشاء الله مجلس مولانا سلطان حسين الصفوى الحسينى الموسوی». بنابراین نام مؤلف آن حسن حسینی است که در نیمه دوم قرن 11 و اوایل قرن 12 می‌زیسته و بیش از این از مؤلف آن مطلع نیستیم. آن را «توحید نامه» و یا «تحفه توحید خانه» نامیده «لیکون اسمه كاشفا عن معناه و مشيرا الى غايته و منتهاه». دانش پژوه آن را آئینی برای توحید خانه مرسوم عصر صفوی دانسته ولی عبارت توضیحی مؤلف چنین نمی‌رساند و وجه تسمیه آن را خود توضیح داده است. او پس از ایراد خطبه‌ای، خطاب به فرزندش عهدنامه‌ای به عربی می‌آورد و توصیه‌هایی به او دارد و هدف کتابش را ارائه طریقی برای خداشناسی می‌داند و بعد از عهدنامه مطالب کتاب را در چند «مقصد» و هر مقصد در چند «فصل» سامان می‌دهد. او اندیشه در صنع الهی و ذکر خداوند را بهترین راه خداشناسی می‌داند و در سراسر کتاب در پی اثبات این نظر است. از نوع نقل قول‌ها و استدلال‌ها پیداست که روش فلاسفه مورد نقد و اعتراض نامبرده است و در جای جای آن اشکالات و خردگیری‌هایی بر آن دارد. او از گرایشات عقلی دوری می‌کند و در اغلب موارد به آیات و روایات استدلال کرده است. تلاش او بر ارائه روشی برای خداشناسی است که مبتنی بر استدلال‌های فلسفی نباشد او معتقد است که تدبر در صنع الهی و تفکر در آفاق و انفس بهترین راه خداشناسی است و علاوه بر آن، «ذکر» را برای یافتن بهتر حقایق پیشنهاد می‌کند و در این بین بدون ذکر نام کسی طعنه‌هایی به فیلسوفان دارد. او در مقدمه کتاب دیگر خود به نام «جلاء القلوب» از این کتاب نام برده است. (احمد منزوی) ظاهراً دارای پنج «مقصد» است و هر مقصد دارای چندین «فصل»: مقصد 1. در بیان آن که راه شناخت خدا کدام است؟؛ مقصد 2. در بیان این که کارهای الله تعالی چگونه سبب شناختن خدا می‌شود؛ فصل و از جمله اسباب و آلاتی که آدمی در تکلم احتیاج به آنها دارد عضوهایی چند است (از مقصد دوم)؛ فصل و از جمله اسبابی که انسان در تکلم به آنها احتیاج دارد قوتی است که حرکت اعضا را به اراده انسان؛ فصل و از جمله اسباب تکلم احتیاج انسان به تکلم؛ فصل و از جمله اسباب تملک هوا است؛ فصل و از جمله اسباب تکلم این است که الله تعالی اعصاب بدن را مسخر انسان کرده است. سپس چند فصل است درباره راه‌زنان توحید، در شبهات: عبادت بر مخلوق ذهن، شرور و خیرات و ثنویت، عدم انفکاک صفات و خصوصیات اشیاء، جهل عوام به توحید حق، جهل بیشتر علماء به آن. اکثر عقلا راه خداشناسی و راه توحید را منحصر می‌دانند در طریق اثبات واجب و اثبات وحدت واجب و دفع شبهه متوجه این طریق و عدم توجه به صنع و تدبیر الهی. اشیاء عالم ذوات مختلف است و بنا بر مسأله توحید باید که جمیع اشیاء یک ذات باشد و این حکم مخالف عقل و مخالف رای حکماء است، اشیاء کثیر است و بنا بر مذهب توحید همه یکی باشند. در این جا می‌گوید که «این فقیر مدتی مضطرب بود تا این که به هدایت خدا مشکل را حل کرد»؛ فصل و از جمله اسباب تکلم میل و اراده است؛ فصل و از جمله حکمت‌هایی که متعلق است به شرور عالم این است که انسان چون مبتلا می‌شود به شری و مصاب می‌شود به ضرری رجوع می‌کند به الله تعالی و تضرع می‌کند؛ فصل و از جمله حکمت‌هایی که متعلق به شرور عالم است این است که شروری به آدمی می‌رسد متفطن می‌شود که خیرات و نعمت‌هایی که دارد سبب او از جانب او نیست از جانب الله تعالی است؛ فصل و از جمله اسباب تکلم این است که مشاعر و حواس انسان مساعدت نمی‌کند به این که ما فی الضمیر دیگر را بداند و حاسه‌ای به ازاء این مخلوق نشده است که ناس بر ضمائر یکدیگر اطلاع بیابند؛ مقصد 4. ذکر کلماتی که ماثور شده از ائمه اطهار در بیان صنع و حکمت الله تعالی؛ فصل در توحید مفضل؛ مقصد 5. بیان این مطلب شریف که ذوات اشیاء عالم و حقایق اشیاء به جعل و صنع الله تعالی است؛ فصل توحید اصل دین است؛ فصل در این که ذوات اشیاء به جعل و صنع الله تعالی به هم رسیده است؛ فصل در تقدیس الله تعالی؛ فصل نصوص دال بر این که ذوات اشیاء و خواص و آثار اشیاء به جعل و صنع الله است؛ فصل در توهم فاسد اشتراک؛ فصل توحید مقام رفیعی است؛ فصل یکی از راه زنان طریق توحید این که انسان خود را فاعل افعال خود می‌داند. (قدریه و مجوسیه)؛ فصل حدیث «اول الدین معرفته». (دانش پژوه) آغاز: ... و آن عهدنامه این است: هذا ما اوصی به مصنف کتاب توحیدنامه ولده الرشید یحیی بن الحسن الحسینی و حثه علیه من کثرة النظر فی ذلک الکتاب و قوة التمسک به و حسن رعایته ... واعلم ان التوحید توحیدان: توحید عامی و توحید خاصی. کل واحد منها ذو عرض وسیع و مراتب متفاوته ... [فهرستواره منزوی 116/6 و 235/9]