التوحيد

● التوحيد = توحيد مفضل = كتاب الفكر = كنز الحقايق و المعارف / کلام و اعتقادات، حدیث / عربی at-tawḥīd = tawḥīd-u mufaḍḍal = k.-ul fikr = kanz-ul ḥaqāyiq wa-l ma‘ārif مفضل بن عمر، قرن 2 قمری mofazzal ebn-e ‘omar (- 8c) حدیث مفصلی است که مفضل بن عمر از حضرت جعفر الصادق (ع) نقل کرده و به واسطه تفصیل و اشتمال وی بر مسائل مهم توحیدی و استدلالات مفید آن در رساله جداگانه تدوین شده است. تاریخچه این حدیث آن است که مفضل بن عمر را با یکی از مادیین آن عصر ملاقات و مباحثه درباره خدا و مسئله آفرینش دست می‌دهد و مفضل در این مباحثه شکست خورده و پس از مراجعه به امام (ع) این جواب مفصل و مشروح را در چهار مجلس دریافت می‌کند. داستان آن چنین است: مفضل به گفته محمد بن سنان شامگاهی در آرامگاه پیامبر میان قبر و منبر نشسته بود و درباره بزرگواریهای او می‌اندیشید ابن ابی العوجاء با یاران خویش در رسید. اینان نیز درباره برتری و پیشرفت پیامبر گفتگو می‌کردند. یارش گفت او فیلسوفی بود که خود را از گرانمایگان خواند و خردمندان و سخنوران از او پذیرفتید و دین او در همه جا روا گردید. ابن ابی العوجاء گفت من در ریشه دین و خدای جهان سخن دارم تا چه رسد پیامبر. مفضل این را که بشنید با او پرخاش کرده بی دینش خواند. وی گفت اگر متکلمی با تو سخن خواهیم گفت و اگر از شاگردان صادقی (ع) او مردی بردبار است و دشنام نمی‌گوید و به نرمی سخن می‌راند تا بر ما چیره گردد. مفضل اندیشمناک از مسجد به نزد امام رفت و سرگذشت بگفت امام این گفتار را برای او گفته و او بنوشت. در آغاز جهان را شناساند و در بخش یکم آن که کالبدشناسی است از متکلمان و فیلسوفان ناتوان یاد شده و از سخنان آنها خرده‌گیری گشت، در دومی و سومی از جانوران و گیاهان و کان‌ها و کائنات جو و ستارگان سخن به میان آمد و از معطلان یاد گردید، در چهارمی از بخت و اتفاق و از خرد و گفتار فیلسوفان و مهندسان درباره آفتاب سخن رانده شده و از اصحاب طبایع و معطلان و مانی و مانویان یاد گردید. امام در پایان بخش چهارم نوید می‌دهد که سخنانی درباره آسمان و زمین و شگفتی‌های آفرینش و فرشتگان برای او بگوید. این را هم که مانند خود توحید در دسترس نبوده اخیراً میرزا ابوالقاسم ذهبی شیرازی جسته و همه را در «تباشیر الحکمه» فارسی خود آورده و گفته گرچه همه اینها با سندهای معتبر به من نرسید ولی می‌نماید که از امام باشد (الذریعه). این کتاب و کتاب اهلیلجه هر دو در اثبات توحید و از منشآت امام صادق علیه السلام است با این فرق که رساله اهلیلجه را به دست مبارک و به خط خود در جواب مفضل بن عمر مرقوم نموده ولی کتاب توحید را برای مفضل املا نموده و مفضل آن را بخط خود نوشته است. آغاز: روی محمد بن سنان قال حدثنی المفضل بن عمر قال كنت ذات يوم بعد العصر جالساً فی الروضة بین القبر و المنبر ... انجام: قال المفضل فانصرفت من عند مولای بمالم ینصرف احد بمثله. چاپ: چندین بار نیز به طبع رسیده؛ تهران، سنگی، 1271، وزیری کوچک [الذريعة 482/4 و 483 و 51/3 و 300/16؛ مشار عربی 224؛ فهرستگان نسخه‌های خطی حدیث 231/3-239 و 47-53؛ معجم التراث الکلامی 353/2؛ میراث مکتوب شیعه 398؛ مكتبة امير المومنين 277/1؛ دائرة المعارف تشیع: 136/5؛ دانشنامه جهان اسلام: 439/8؛ مرآة الكتب: 431/1؛ دنا 384/3 (115 نسخه)] شرح و حواشی: 1- توحید مفضل (ترجمه)؛ روغنی قزوینی، محمد صالح بن محمد باقر (-1075) 2- توحید مفضل (ترجمه و شرح)؛ ترکستانی، فخرالدین (-11) 3- شرح التوحيد للمفضل؛ امامی، شریف بن موسی (-11) 4- توحید مفضل (ترجمه)؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی (1110-1037) 5- شرح التوحيد للمفضل؛ حسینی، محمد بن محمد باقر (-12) 6- گوهر یکدانه = شرح توحید؛ مفضل شوشتری، عوض بن حیدر (-12) 7- شرح التوحيد المفضل؛ محصص لاهیجی، محمد سعید بن اسماعیل (-13) 8- حدیث مفضل (ترجمه)؛ مجدالاشراف، محمد بن ابوالقاسم (1331-1246) 9- شرح التوحيد للمفضل = شرح حديث مفضل = مصابیح در شرح حدیث مفضل؛ بهاری همدانی، محمد باقر بن محمد جعفر (1277-1333) 10- توحید نامه = ترجمه منظوم توحید مفضل؛ تائب تبریزی، اسماعیل بن حسین (-1374) 11- شرح التوحيد للمفضل (2) عنوان) 12- توحید مفضل (ترجمه) (5) عنوان)