انسان کامل
از نسفی، عزیزالدین بن محمد (د. ۶۵۰ ق)
کتابخانه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران ·
کتابت قرن ۱۱
نستعلیق، نسخ
شناسه‌ی فهارس: #46898
کاتب و کتابت
- کاتب
- بی‌کاتب
- تاریخ کتابت
- قرن ۱۱
- محل کتابت
- نامشخص
- سفارش‌دهنده
- —
ویژگی‌های ظاهری
- خط
- نستعلیق، نسخ کیفیت خط:
- شمار برگ
- ۱۷۴ برگ
- شمار سطر
- ۱۵ سطر
- اندازه (سانتی‌متر)
- ۶×۱۱/۵سم
- کاغذ
- —
- جلد
- تیماج قهوه‌ای یک‌لا
نشان‌های نسخه‌شناسی
- اصل نسخه (دستخط مؤلف) ندارد
- حواشی به خط مؤلف ندارد
- تذهیب و سرلوح ندارد
- نگاره و نقاشی ندارد
- تصحیح‌شده ندارد
- حواشی (محشّی) ندارد
- جدول‌کشی ندارد
- رکابه ندارد
- مقابله و بلاغ ندارد
- نسخه‌ی عکسی یا میکروفیلم ندارد
اشخاص مرتبط با نسخه
مالکان، واقفان، مصححان، محشیان و دیگر اشخاصی که در این نسخه نشانی از خود گذاشته‌اند هنوز ثبت نشده‌اند. اگر مهر، یادداشت تملک یا وقف‌نامه‌ای در نسخه دیده‌اید، آن را بیفزایید.
رابطه با نسخه‌های دیگر
اگر می‌دانید این نسخه از روی نسخه‌ی دیگری استنساخ شده، با نسخه‌ای مقابله شده، مجلد دیگری از همان دوره است یا نسخه‌ی عکسی یا میکروفیلمی از آن هست، آن را بیفزایید.
آغاز نسخه
بسمله، حمدله، عاقبه، صلات. اما بعد، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم الفقرا عزیز بن محمد النسفی که جماعت درویشان کثرهم الله از این بیچاره درخواست کردند که می‌باید که چند رساله جمع کنید در علومی که دانستن آن ضرورت دارد مر سالکان را تا ما را مونس و دستوری باشد و تو را ذخیره و یادگاری شود ...
انجام نسخه
مقدمه: ... ای درویش این 5 فصل را در مسجد جمعه ابرقوه جمع کردم و نوشتم. و الحمدلله رب العالمین 21 رساله است که شماره‌های 15، 16و 17 از او نیست و نویسنده نسخه از وی پنداشته است. 1. رساله در بیان موجودات، 2. احادیث اوایل، در بیان ...، 3. وحی و الهام و خواب دیدن، 4. تناسخ، 5. لوح محفوظ و جبر و اختیار و حکم قضا و قدر، 6. عالم ملک و ملکوت و جبروت، 7. گفتار صوفیان درباره ذات و نفس و وجه، 8. رساله در بیان بهشت و دوزخ، 9. وجود حقیقی و وجود خیالی، اهل وحدت دو طایفه اند، 10. وحدت، سخن اهل وحدت، 11. رساله عرفانی، وجود، نور، 12. سخن اهل وحدت در بیان عالم، 13. مقام وحدت، منزل ششم، 14. عالم کبیر و عالم صغیر و مبدأ و معاد، 15. چهل مقام صوفیان، که از او نیست، 16. نوریه، از همدانی، 17. غاية الامکان فی دراية الزمان و المکان، از اشنوی؛ 18. منازل السائرین، 19. آفرینش ارواح و اجسام، 20. عالم ملک و ملکوت و جبروت، 21. نبوت و ولایت و ملک و الهام و وحی و خواب راست
متن مأخذ
فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)
ج ۵، ص ۳۰، ردیف ۱
● انسان کامل = منازل السائرین = رسائل عزیز نسفی / عرفان و تصوف / فارسی
ensān-e kāmel = manāzel-os sā’erīn = rasā’el-e ‘azīz-e nasafī
نسفی، عزیزالدین بن محمد، ق7قمری
nasafī, ‘azīz-od-dīn ebn-e mohammad (- 13c)
تاریخ تألیف: 680ق؛ محل تألیف: شیراز
انسان کامل که دربرگیرنده 32 رساله است، گویا در بخارا آغاز کرده و در شیراز 680ق (رمضان 691ق، مرعشی 21: 15) به انجام رسانیده است. انسان کامل نامی است که بعدها به مجموعه او داده شده است. در دیباچه مجموعه رساله‌هایش می گوید: «از این بیچاره خواستند، چند رساله در علومی که دانستن آنها ضروری است بنگارم، گفتم اگر جمله علوم را بیاورم دراز شود. آنچه شما درخواست کنید نویسم، و بیست رساله جمع کردم، ده چنان باشد که مبتدی و منتهی را از آن نصیب باشد و ده چنان باشد که جز منتهی را از آن نصیب نباشد و پیش از رسائل چهار «فصل» نوشتم: 1. در بیان شریعت و طریقت و حقیقت، 2. در بیان انسان کامل، 3. در بیان کامل آزاد (3. در بیان صحبت)، 4. در بیان سلوک». از مقایسه مقدمه «منازل السائرین» با مقدمه «انسان کامل» روشن گردید که وی دو مجموعه رساله به نام «منازل السائرین» دارد: یکی گسترده و یکی کوتاه، از این روی مجموعه‌ای که نام «انسان کامل» چاپ شده همان «منازل السائرین» گسترده است.
آغاز: بسمله، حمدله، عاقبه، صلات. اما بعد، چنین گوید اضعف ضعفا و خادم الفقرا عزیز بن محمد النسفی که جماعت درویشان کثرهم الله از این بیچاره درخواست کردند که می‌باید که چند رساله جمع کنید در علومی که دانستن آن ضرورت دارد مر سالکان را تا ما را مونس و دستوری باشد و تو را ذخیره و یادگاری شود ...
چاپ: تهران، با پیشگفتار هانری کربن، با تصحیح و مقدمه ماریژان موله، انتشارات طهوری، چاپ دهم، 1389ش [فهرست مشترک نسخه‌های پاکستان، اسلام آباد 290/3؛ دنا 196/2 (9 نسخه)؛ الذریعه 718/9؛ نسخه‌های منزوی 1806/2؛ مشار فارسی 543/1؛ فهرستواره منزوی 113/7]
1. تهران؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی؛ شماره نسخه: 538
آغاز: برابر؛ انجام: مقدمه: ... ای درویش این 5 فصل را در مسجد جمعه ابرقوه جمع کردم و نوشتم. و الحمدلله رب العالمین
21 رساله است که شماره‌های 15، 16و 17 از او نیست و نویسنده نسخه از وی پنداشته است. 1. رساله در بیان موجودات، 2. احادیث اوایل، در بیان ...، 3. وحی و الهام و خواب دیدن، 4. تناسخ، 5. لوح محفوظ و جبر و اختیار و حکم قضا و قدر، 6. عالم ملک و ملکوت و جبروت، 7. گفتار صوفیان درباره ذات و نفس و وجه، 8. رساله در بیان بهشت و دوزخ، 9. وجود حقیقی و وجود خیالی، اهل وحدت دو طایفه اند، 10. وحدت، سخن اهل وحدت، 11. رساله عرفانی، وجود، نور، 12. سخن اهل وحدت در بیان عالم، 13. مقام وحدت، منزل ششم، 14. عالم کبیر و عالم صغیر و مبدأ و معاد، 15. چهل مقام صوفیان، که از او نیست، 16. نوریه، از همدانی، 17. غاية الامکان فی دراية الزمان و المکان، از اشنوی؛ 18. منازل السائرین، 19. آفرینش ارواح و اجسام، 20. عالم ملک و ملکوت و جبروت، 21. نبوت و ولایت و ملک و الهام و وحی و خواب راست؛ خط: نسخ و نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن 11؛ جلد: تیماج قهوه‌ای یک‌لا، 174گ، 15 سطر، اندازه: 6×11/5سم [ف: 1-26]
یادداشت‌ها و منابع پژوهشی
اگر درباره‌ی این نسخه نکته‌ای می‌دانید که در شناسنامه نیامده، یا چاپ، پژوهش، فهرست دیگر یا تصویری از آن سراغ دارید، آن را بیفزایید. پس از بررسی، با نام شما (اگر بخواهید) در اینجا منتشر می‌شود.
حالت پیشنهاد اصلاح.
روی کنار هر فیلد بزنید. برای موارد دیگر، مثل تکراری بودن رکورد، از «پیشنهاد کلی» استفاده کنید.