الدر النظيم فى خواص القرآن العظیم (ترجمه)

● الدر النظيم فى خواص القرآن العظیم (ترجمه) = جواهر القرآن = خواص الآیات و السور = خواص القرآن = ترجمه کتاب در النظيم / علوم قرآن / فارسی ad-dorr-on nazīm fī xavas-el qor'ān-el 'azīm (t.) = javāher-ol qor'ān بیرجندی، عبدالعلی بن محمد، - 934 قمری bīrjandī, 'abd-ol-'alī ebn-e mohammad (- 1528) وابسته به: الدر النظیم فی فضایل القرآن العظیم؛ یافعی، عبدالله بن اسعد (698-768) تاریخ تألیف: 901 ق متن از عفیف الدین ابومحمد عبدالله بن اسعد یمنی شافعی است، درباره مترجم اختلاف است، عده‌ای آن را از عبدالعلی بیرجندی دانسته، عده‌ای از احمد بن حاجی محمد سکاکی طبسی و برخی ترجمه مشترک این دو می‌دانند و عده‌ای برآنند که هر کدام ترجمه‌ای جدا نگاشته‌اند، بین ترجمه‌ها دگرگونی‌های بسیاری هست. در خواص سوره‌ها و آیات را به ترتیب قرآن کریم گردآورده و گاهی خواص حروفی آنها را نیز ذکر می‌کند. این کتاب دارای چهار «مقدمه» است: 1. فضیلت تلاوت قرآن، 2. شرایط تلاوت، 3. معرفت مقدار قرآن، 4. مباحث استعاذه و بسمله. پس از آن خواص سوره‌ها را به ترتیب از اول قرآن تا آخر آن ذکر می‌کند. در دیباچه تصریح کرده مطالب این کتاب از کتاب «الدافع و الغیث الهامع» تألیف قاضی ابی بکر غسانی و کتاب «خواص آیات من القرآن و فواتح السور» تألیف حجة الاسلام محمد غزالی تشکیل یافته است. فهرست‌نگار کتابخانه مرعشی درباره متن اصلی و ترجمه آن افاداتی دارد بدین شرح: حاج خلیفه اصل الدر النظیم را تألیف ابوعبدالله ابن الخشاب می‌داند و مختصر آن را به عفیف الدین یافعی نسبت می‌دهد ولی صاحب ذریعه اصل متن را از یافعی می‌داند. درباره مؤلف متن اصلی این کتاب، «در النظیم» و ترجمه‌های آن، اختلاف نظر بسیار وجود دارد که ذیلاً اشاره می‌شود، نخست درباره اصل عربی: صاحب «کشف الظنون» این کتاب را به «ابن الخشاب یمنی» (- 567ق) نسبت داده؛ سپس می‌گوید: «نسخه مختصری از این کتاب که به مقدار نصف اصل است، منسوب به یافعی است». نسخه‌های موجود در این کتابخانه بزرگ به شماره‌های «646» و «875» و «10887/1» که گاه به «ابن خشاب» و گاهی به «یافعی»، نسبت داده شده‌اند، همگی یکسان و همه با توصیف «کشف الظنون» از حیث آغاز نسخه و محتوای دیباچه، همخوانی دارند، لیکن به دلیل نقل‌های بسیار در این نسخه‌ها، از عالمان و عارفان سده هفتم هجری چون «ابولحسن شاذلی» و حتی از فرزند وی «شیخ شهاب الدین» و نیز از فرزند «شهاب الدین»، «شیخ تقی» آن نیز با واسطه، نسبت این کتاب را به «ابن خشاب» در گذشته به سال «567ق» به طور قطع، منتفی می‌سازد. بنابراین، بسیار دور می‌نماید که «یافعی» کتاب «ابن خشاب» را با همان دیباچه اصلی و منابع یاد شده در آن، گزیده ساخته؛ سپس این همه نقل قول از عارفان و ارباب ادعیه و هوذات، بیفزاید و نامی از مؤلف اصلی به میان نیاورد. پس بر این اساس، این نتیجه حاصل می‌شود: که ما در این کتابخانه، در میان آثار فهرست شده، بجای خود کتاب «در النظیم» که اثر «ابن خشاب» باشد، نداشته‌ایم. نکته دیگر این که نام «ابن خشاب» یاد شده در «کشف الظنون» در منابع موجود یافت نمی‌شود و گمان می‌رود میان او «عبد الله بن احمد بن احمد بن عبدالله» به دلیل اشتراک در شهرت به «ابن خشاب» و تاریخ درگذشت «567 هجری» و مشارکت در نام نیاکان، اشتباهی به وجود آمده که نظیر آن، در کتب تراجم، بسیار اتفاق می‌افتد. و اما درباره نمونه‌های فارسی شده: نمونه‌های فارسی این کتاب، به نام‌های «در النظم» و «ترجمه در النظم» و «شرح در النظم» غالباً به «عبد العلی بن محمد بن حسین» نسبت داده شده است و برخی از نسخه‌ها نیز به «ملا احمد بن حاج محمد سکاکی طبسی» نسبت داده شده و همه آنها در سال «926» هجری تألیف یافته‌اند. مرحوم آقا بزرگ تهرانی، نسخه‌ای از این کتاب را که «ملا احمد طبسی» مترجم آن بوده، دیده و می‌گوید: در خاتمه آن نوشته شده بود که «ملا عبدالعلی بیرجندی» نیز این کتاب را در سال «901 هجری» شرح نموده است. [الذريعة: 4/101] همچنین نسخه «840» کتابخانه اهدائی آیت الله مشکاة که در جلد نخست فهرست آن کتابخانه آمده [37/1] این نکته را تأیید می‌کند، با این تفاوت که تاریخ تألیف «بیرجندی» در نسخه مشکاة، به جای «901»، «921» هجری می‌باشد. بنابراین «شرح بیرجندی» با توجه به مذهب وی که شافعی بوده و با توجه به محتوای کتاب موجود، که کاملاً موافق با مذهب امامیه است، بجز این کتاب است و علت خلط بین نسخه‌ها، می‌تواند اشتباه یک ناسخ باشد که بقیه نسخه‌ها از روی آن نگاشته شده باشند. (سید محمود مرعشی) آغاز: بسملة، الحمدلله الذی انزل القرآن علی عبده لیکون للعالمین نذیرا ... و بعد از استیفاز به توفیق حمد و صلاة نموده میشود که مقرر است به قول صادق مصدق دانای علم الاولین و الآخرین ... انجام: و از امام جعفر صادق علیه السلام منقول است که چون ختم کردی این دعا را بخوان: اللهم اغفرلی بالقرآن اللهم ارحمنی بالقرآن اللهم اهدنی بالقرآن اللهم اجرنی بالقرآن اللهم ارزقنی بالقرآن و صلی الله علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین الطیبین الطاهرین. [الذریعة 83/8-85 و 245/13 و 352/1؛ طبقات اعلام الشیعة قرن 10 ص 125؛ الأعلام 30/4؛ هدية العارفين 586/1؛ نسخه‌های منزوی 114/1 و 115/1؛ کشف الظنون 481-482؛ دنا 1107/4-1109 (44 نسخه)؛ الاوقاف العامة بغداد 106/1] شرح و حواشی: 1- در نظیم = خواص آیات قرآن؛ حسینی، محمد باقر بن مرتضی